ایالات متحده‌ی آمریکا، قول شرف داده‌است تا مانع مسدود شدن تنگه‌ی هرمز توسط ایران شود : «به ایران اجازه نخواهیم داد که تنگه هرمز را ببندد»آدمیرال آدام کوین کازگریف فرمانده ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا

1.تنگه ی هرمز کجاست؟

تنگه ی هرمز یک آبراهه‌ی استراتژیک است که نقطه‌ی اتصال خلیج فارس و دریای عمان محسوب می‌شود. در شمال، به ج. ا. ایران و در جنوب به عمان و عمارات متحده‌ی عربی محدود است. طبق اطلاعات ویکی‌پدیا 34 کیلومتر پهنا دارد و تنها راه اتصال به آبهای آزاد برای خلیج فارس است. اما تنها دو بخش 3 کیلومتری از عرض این تنگه، عمق کافی را برای کشتیرانی و عبور رزمناو‌ها دارد. 3 کیلومتر برای ورود به خلیج فارس و 3 کیلومتر برای خروج. ترانزیت مواد سوختی و دیگر کالا‌ها از آبهای ج. ا. ایران و عمان و تحت توافقنامه‌ی سازمان ملل متحد (United Nations Convention on the Law of the Sea) صورت می‌گیرد.

2.اهمیت تنگه‌ی هرمز
از آن‌جا که تنها راه ترانزیت نفت و دیگر فراورده‌های آن از منطقه‌ی خلیج فارس و کشور‌های حوزه‌ی آن، این تنگه‌ی است؛ می‌توان به اهمیت استراتژیک این آبراه پی برد. EIA می‌گوید 20 درصد نفت و فراورده‌های نفتی مورد نیاز دنیا از طریق این تنگه صادر می‌شود. ^[1]
بنا بر اظهار Energy Information Administration نرخ صادرات نفت خام از این تنگه 16.5 تا 17 میلیون بشکه در روز (bbl/d) است. این نفت توسط کشور‌های عربستان سعودی، ج. ا. ایران و عمارات متحده‌ی عربی تولید می‌شود. و تقریبا تمام دنیا مشتریان این نفت محسوب می‌شوند: «ژاپن، ایالات متحده، اروپای غربی و دیگر کشور‌های آسیایی»
مقام بعدی عبور نفت خام مربوط به تنگه‌ی مالاکا (Straits of Malacca) با نرخ 15 میلیون بشکه در روز و کانال سوئز با 4.5 ملیون بشکه در روز است.
گذشته از این، کشتی‌های حامل غلات، سنگ معدن و شکر مورد نیاز کشورهای عرب منطقه، و همین طور تسلیحات نظامی و مواد مصرفی مورد نیاز آمریکا برای تجهیز ناوگان دریایی خود نیز از طریق این تنگه وارد خلیج فارس می‌شود.

3. ایران چگونه پهنه‌ی آبی 34 کیلومتری را می بندد؟
نکته‌ی مهمی که باید به آن توجه کرد آن است که اهمیت استراتژیک تنگه‌ی هرمز وقتی دو چندان می‌شود که نگاهی به موقعیت جغرافیایی جزایر ایرانی تنب بزرگ و کوچک، سیری و ابوموسی بیاندازیم.
همان‌طور که پیش از این نیز تاکید شد، مسیر ورود به خلیج فارس، یک آبراهه‌ به عرض 3 کیلومتر و حد فاصل جزایر قشم و تنب بزرگ است. برای خروج از خلیج فارس نیز کشتی‌ها لاجرم از مسیری میان جزایر تنب بزرگ و کوچک و سیری و ابوموسی عبور می‌کنند.
با توجه به مسیر ترانزیت خلیج فارس به خوبی می‌توان به دلیل پافشای کشور‌های عرب حاشیه‌ی خلیج فارس بر نفی مالکیت این جزایر ایرانی به خوبی پی برد. موقعیت سوق‌الجیشی جزایر سه‌گانه، اشرافیت قابل توجهی را نصیب نیروهای ایرانی مستقر در این جزایر می‌کند به نحوی که مسیر عبور و مرور کشتی‌ها، گویی از میان دروازه‌های دژبانی واحد‌های دریایی سپاه و ارتش ج. ا. می‌گذرد.
اگرچه پهنه‌ی آبی به عرض 34 کیومتر را نمی‌توان به راحتی مسدود کرد اما از آن‌جا که تنها بخش کوچکی از این تنگه امکان عبور کشتی‌های نفت کش را فراهم می‌کند، کنترل عبور و مرور کشتی‌ها و همین‌طور مسدود کردن 6 کیلومتر از تنگه‌ی هرمز امر غیر‌ممکنی نمی‌نماید.
آژانس اطلاعات انرژی همچنین بیان می‌کند که مینهای دریایی باقی‌مانده‌ از زمان جنگ ایران و عراق هم این نگرانی بین‌المللی را تقویت می‌کند که ممکن است در اثر حوادث طبیعی یا کوچکترین تحریک نظامی، یادگار‌های جنگ نفت‌کش‌ها، عرصه‌ی آبی تنگه‌ی هرمز را «تنگ» نماید.
4. آیا جایگزینی برای ترانزیت نفت از این منطقه وجود دارد؟ ^[2]
بنا بر اظهار آژانس اطلاعات انرژی آمریکا، دو مسیر اصلی خط لوله به عنوان جایگزین برای مسیر ترانزیتی تنگه‌ی هرمز وجود دارد. بخش عمده‌ی این خطوط به دلیل اقتصادی نبودن، جنگ‌های اول و دوم خلیج و تیرگی روابط بین کشور‌های عرب منطقه تخریب یا بسته شده‌است. با این حال می‌توان به این مسیر‌ها به صورت اجمالی اشاره کرد:

آ) عربستان سعودی:

1. خط لوله‌ی شرقی – غربی () : این خط لوله به طول 745 مایل مهمترین گزینه برای مواقع ضرورت است. ظرفیت نهایی این خط لوله 5 میلیون بشکه در روز(bbl/d) است. با این وجود در حال حاضر با کمتر از نصف ظرفیت خود فعالیت می‌کند. به عبارت دیگر در صورت بسته شدن تنگه‌ی هرمز تنها امکان جبران 2.5 ملیون بشکه در روز از طریق این خط لوله وجود دارد.
2. خط لوله‌ی گاز مایع (Abqaiq-Yanbu Natural Gas Liquids (NGL) Pipeline) که به صورت موازی با خط لوله‌ی شرقی – غربی و با ظرفیت نهائی 290 هزار بشکه در روز فعالیت می‌کند. گفته می‌شود قرار است امسال ظرفیت این خط لوله به 550 هزار بشکه در روز افزایش بیابد.
3. خط لوله‌ی ترانزیتی عربی (Trans-Arabian Pipeline ( Tapline )) : این خط لوله وظیفه‌ی انتقال نفت را به اردن و لبنان داشت که پیش از این به دلایل مختلف (از جمله حمایت اردن از عراق در جنگ‌های سال 90-91 و ناآرامی‌های سال 84 لبنان ) کاملا بسته شد. در صورت بازگشایی، ظرفیت اصلی این خط لوله 50 هزار بشکه در روز خواهد بود.

ب) عراق:

1. خط لوله‌ی عراقی که از عربستان می‌گذرد: این خط لوله که نهایتاً به صورت موازی خط لوله‌ی شرقی – غربی عمل خواهد‌کرد، پس از حمله‌ی عراق به کویت در سال 90 بسته شد. در سال 2001 این خط لوله توسط عربستان سلب امتیاز شد و برای حمل گاز طبیعی با ظرفیت تقریبی 1.65 میلیون بشکه در روز تغییر کاربری داد.
2. خط لوله‌ی استراتژیک: در سال 75 توسط عراق و به صورت شمال – جنوب تاسیس شد که شامل دو خط لوله‌ی موازی است. خط لوله‌ی اول توان انتقال 700 هزار بشکه در روز را دارد. خط لوله‌ی دوم در جریان جنگ اول خلیج در سال 90 بسته شد. این خط لوله وظیفه‌ی انتقال نفت خام کرکوک را به خلیج فارس و انتقال نفت خام رومیلا (Rumaila) را به ترکیه برای حمل دریایی بر عهده دارد. ظرفیت نهایی هر دو بخش این خط لوله 1.4 ملیون بشکه در روز است که پیش از ترمیم و بازسازی امکان استفاده از آن وجود ندارد.
3. خط لوله‌ی عراق- ترکیه: این خط لوله از دو خط موازی تشکیل شده‌است که در سال‌‌های گذشته تنها به صورت موقت و با اهداف امنیتی از آن استفاده می‌شده است. خط اول با ظرفیت اسمی 1.1 ملیون بشکه در روز و خط دوم با ظرفیت اسمی 500 هزار بشکه در روز تاسیس شده‌است. با این حال گفته می‌شود در صورت تعمیرات لازم و بازسازی تنها قادر است کمتر از 300 بشکه در روز نفت خام را منتقل کند.
4. خط لوله‌ی عراق – سوریه – لبنان : این خط لوله در فاصله‌ی 2001 تا 2003 وظیفه‌ی انتقال 200 هزار بشکه در روز نفت خام را بر عهده داشته است. با این حال، در جریان جنگ دوم خلیج فارس، بالکل تعطیل شده است. این خط لوله از دو خط موازی تشکیل شده است که ظرفیت ترکیبی 700 بشکه در روز را بر عهده دارد. (گفته می‌شود در صورت حمله احتمالی به ایران، این خط لوله به دلیل عبور از کشور‌های سوریه و لبنان هیچ کارایی نخواهد داشت)

***

با توجه به موارد فوق، در خوش‌بینانه‌ترین حالت و در صورت به‌کارگیری تمام توان برای اصلاح و مرمت خطوط لوله‌ی قدمی، تنها امکان جایگزینی 7 ملیون بشکه در روز برای 17 ملیون بشکه نفت عبوری از تنگه‌ی هرمز وجود دارد.
از سوی دیگر، خطوط زمینی نفت، از امنیت بسیار پایینی برخوردار هستند به نحوی که به سادگی می‌توان آن‌ها را هدف قرار داد و عملاً حفاظت صد در صدی نیز نمی‌توان از آن‌ها به عمل آورد. به عبارت دیگر، همان‌طور که در جنگ دوم خلیج فارس، نیرو‌های ائتلاف، خطوط اصلی انتقال نفت عراق را منهدم کردند، ممکن است بار دیگر هم چنین اتفاقی، ولی این بار برای دیگر کشور‌های عرب منطقه، بیافتد!

5. آیا ایران می تواند؟
برخی بر این باور هستند که بسته شدن تنگه‌ی هرمز، زیان اقتصادی فراوانی به ایران وارد خواهد‌کرد، چرا که به تبع، ایران هم قادر نخواهد بود، نفت تولیدی خود را بفروشد. اما نکته‌ی حائز اهمیت در این میان آن است که در صورتی که به هر دلیلی حمله‌ی نظامی به ایران صورت بگیرد و ایران ناگزیر به بستن تنگه‌ی هرمز شود، قطعاً به دلیل شرایط بحرانی سکو‌های نفتی منطقه، اساساً نفتی فروخته نمی‌شود چون کسی نمی‌تواند امنیت لازم برای ترانزیت را تعیین کند.
به گزارش پایگاه «ایران دیپلماسی»، ج. ا. ایران پیش از این از استقرار سپر‌های دفاعی موشکی و همین‌طور پدافند هوایی در جزیره‌ی استراتژیک ابوموسی خبر داده است. خبر‌های غیر رسمی دیگر نیز از استقرار سامانه‌های موشکی دفاعی سپاه پاسداران در جزایر تنب بزرگ و کوچک حکایت می‌کند.
همچنین بنا بر اطلاعات موثق، سامانه‌های زیر سطحی به صورت تله‌هایی برای ناو‌های هواپیما بر در تنگه‌ی هرمز ایجاد خواهد شد که مقامات غربی می‌گویند می‌تواند بسیار موثر باشد.
همچنین موشک‌های کرم‌ابریشم چینی مستقر در پایگاه زمینی در بندر‌عباس، توانایی انهدام ناو‌های مهاجم عبوری از تنگه‌ی هرمز را دارند.

به گزارش رجا نیوز،‌ آزمایش موشکی سپاه پاسداران در رزمایش پیامبر اعظم 2، تمرینی برای بستن تنگه‌ی هرمز است:

در پنجمین روز رزمایش پیامبر اعظم 2 آتش پرحجم و متمرکز توپخانه ها و راکت اندازها بر روی منطقه‌ای با عرض 30 و عمق 50 کیلومتر در دریا به وسیله نیروی زمینی و نیروی دریایی سپاه پاسداران به اجرا در آمد.بنا به این گزارش رزمایش امروز در واقع تمرینی برای بستن تنگه استراتژیک هرمز در مواقع اضطراری بود، چرا که عرض و عمق انتخابی رزمایش شبیه سازی شده عرض و عمق تنگه هرمز است.
در این باره قرارگاه تبلیغات و عملیات روانی رزمایش پیامبر اعظم 2 گزارش داد، برد توپخانه ها و راکت اندازهایی که امروز به منظور رهگیری دریایی مورد استفاده قرار گرفت تا 75 کیلومتر بود.

رسانه‌های مختلف دنیا این رزمایش را پوشش خبری دادند.

ایران در تابستان سال گذشته طی رزمایش بزرگ ضربت ذولفقار نشان داد که توانایی مسدود کردن تنگه‌ی هرمز را دارد. (گزارش رسانه‌های منطقه از این رزمایش) اما به راستی برنامه‌ی ایران چیست؟
6.برنامه‌ی ایران چیست؟ ^[3]
پایگاه نیوز‌مکس می‌گوید طرح ایران برای مسدود کردن تنگه‌ی هرمز بر پایه‌ی یک کمربند مین دریایی با توانایی منهدم کردن ناو‌های هواپیما بر آمریکایی است. نیوز‌مکس از قول منابع آگاه خود و همین‌طور اسنادی که در اختیار دارد، می‌گوید طراح برنامه‌ی نظامی ایران برای زمین‌گیر کردن ایالات‌متحده در خلیج فارس، «دریادار عباس محتاج» است.
نیوز‌مکس در باره‌ی جزئیات این طرح معتقد است که ایران از طریق C41 و ماهواره‌های نظارتی بر اجرای طرح نظارت می‌کند. این ماهواره‌ها ممکن است ماهواره‌های اقتصادی یا ماهواره‌های کشور‌های متحد ایران باشد.
عملیات با حرکت پیاپی قایق‌های انفجاری به سمت کشتی‌های جنگی مهاجم توسط «گردان‌های عاشورا» آغاز می‌شود. اولین امواج شامل یک هزار قایق کوچک تندرو مجهز به پرتاب‌کننده‌ی راکت، «هوی-ماچین-گانز» و موشک‌های ضد‌تانک خواهد بود.
در مرحله‌ی دوم، زیردریایی‌های انتحاری، زیر دریایی‌های ساخت روسیه (Kilo-class) و زیردریایی‌های چینی (Huodong) هدف‌های خود را منهدم خواهند کرد.
کارشناسان نیروی دریایی معتقدند در برابر قایق‌های 114 فوتی چینی مجهز به رادار‌‌های پیشرفته‌ی هدایتی C-802 و دیگر تجهیزات نظامی (نتونستم ترجمه کنم!) پدافند موثری وجود ندارد. اسکات رد – فرمانده‌ دریایی آمریکا در خلیج فارس – این سامانه را ابعاد جدیدی از تهدید دریایی ایران دانست.
ایرانیان همچنین برنامه‌ای برای مین‌گذاری گسترده در خلیج فارس و نزدیک تنگه‌ی هرمز به عنوان تله‌گذاری موثر برای کشتی‌هایی که قصد ورود به خلیج فارس را دارند، طرح ریزی کرده‌اند.

این کشتی‌ها پیش از ورود به خلیج فارس مورد حمله‌ ی توپخانه ی ساحلی و موشک های پرقدرت کرم ابریشم قرار خواهند گرفت.
امروزه ایران مین‌های زیر‌سطحی EM-53 را که در سال 90 از چین خریده‌است در اختیار دارد که تهدید کننده‌ی جدی برای قایق‌های آمریکایی محسوب می‌شود. عامل‌های راکتی این سامانه می‌تواند با سرعت 70 مایل بر ساعت اهدافش را نابود کند. کارشناسان معتقدند این سامانه می‌تواند ناو‌های هواپیما‌بر آمریکایی را «ناک اوت» کند!
Joseph Tenaglia- فرمانده‌ی بازنشسته‌ی نیروی دریای آمریکا معتقد است :

«من فکر می‌کنم این می‌تواند برای هر دریاسالاری گیج‌کننده باشد که با ترکیبی از مین‌ها، قایق‌های کوچک، موشک‌های ضد قایق، اژدر‌ها، توپخانه‌ی ساحلی و موشک‌های کرم ابریشم رو به رو شود. این یک تهدید واقعی است.»

اگرچه اسناد در دسترس نیوز‌مکس توسط مقامات پنتاگون و تهران تایید نشده‌است اما تسلیحات خریداری شده، طرح‌های توسعه‌ی وزارت دفاع و همین‌طور ابعاد استراتژیک منطقه تا حد زیادی با گزارش این پایگاه همخوانی دارد.
7. آیا لازم است تا تنگه‌ی هرمز کاملا مسدود شود؟

«ایران لازم نیست تنگه را ببند. با مختل کردن عبور و مرور تانکرها می تواند تاثیر گذار باشد.» دکتر پل راجرز، استاد مطالعات صلح در دانشگاه برادفورد [لینک]
از آن‌جایی که سابقه‌ی جنگ نفت کش‌ها در جریان جنگ تحمیلی نشان داده‌است، ترانزیت فراورده‌های نفتی و نفت خام از منطقه بیش از همه نیازمند امنیت است. به عبارت دیگر، اگر‌چه غرب در کشاکش نبرد ایران و عراق هم برای حمایت مالی از رژیم بعث و هم تامین نیاز‌های انرژیک خود، با تمام توان برای انتقال نفت از خلیج فارس تلاش کرد، اما کاهش 25 درصدری صادرات نفت در یک دوره‌ی زمانی کوتاه اواخر جنگ نشان داد که ادامه‌ی بی‌سباطی در منطقه‌ی خلیج فارس تا چه اندازه می‌تواند مخرب باشد.

پی‌نوشت:
در ترجمه‌ی دو مقاله‌ی اصلی که برای این یادداشت از آن‌ها استفاده کرده‌ام ممکن است ایراداتی وجود داشته باشد.
برخی اطلاعات و آمار‌های ارائه شده، چنان‌که ذکر شد، از منابع غیر دولتی استخراج شده‌است. از این رو نمی‌توان آن‌ها را غیر قابل خدشه دانست.
پاورقی:

1) اگر‌چه فرمانده‌ ناوگان پنجم آمریکا مستقر در خلیج فارس، این رقم را 40 درصد نفت خام مورد نیاز دنیا اعلام می‌کند! [لینک]
2) این بخش از یادداشت ترجمه‌ای است آزادی است از Persian Gulf Region: Export Routes
3) این بخش از یادداشت ترجمه‌ی آزادی است از Iran Readies Plan to Close Strait of Hormuz

مرتبط:
چرا حمله به ایران اتفاق نخواهد افتاد؟