به بهانه‌ی برگزاری همایش دین و مدرنیته و مصاحبه‌ی شهروند امروز با سارا شریعتی. خانم شریعتی به حق هشدار می‌دهد: «آدرس غلط ندهیم!»

یکی از مسائلی که چندی است به صورت جدی در محافل روشنفکری دینی مطرح و پیگیری می‌شود، فرایند دو مرحله‌ای «نقد فقه و روحانیت» و «چرخش به عرفان، معنویت و مثنوی» است.

از سوی دیگر مدعیان روشنفکری معتقد هستند نقد و به چالش کشیدن اصل دین و عدم قائل شدن به تقدس برای ارزش‌های دینی به پشتوانه‌ی «هیچ چیز در نظر روشنفکر مقدس نیست» جزء غیر قابل انفکاک از این مباحث است.

اما در جامعه‌ای به شدت تحت تاثیر دین، چون جامعه‌ی ما، آیا نقد «متون مقدس» به سادگی در میان جامعه‌ی هدف، نفوذ خواهد کرد؟ یا به نحوی با پس‌زدگی ِ جمعی مواجه خواهد‌شد؟ روشنفکر دینی چندی است به این نتیجه رسیده‌است ، تا زمانی که جامعه پایبندی حداکثری به دین و مبانی آن دارد و مهم‌تر از آن، دین خود را از فقه و مجتهد طلب می‌کند، نفوذ گفتمان روشنفکری و اصلاح اجتماعی مورد نظر آن، کوچکترین توفیقی نخواهد یافت.

بدین سان، «نقد فقه و روحانیت» هیچ‌گاه از دیالوگ روشنفکر جدا نمی‌شود. کنار گذاشتن فقه به مثابه‌ی منشاء جوشش معارف دینی در یک جامعه‌ی غیر دینی به قدر کافی راه را برای حضور روشنفکر در عرصه‌ی اجتماعی باز می‌کند. اما یک محیط و جامعه‌ای چون ایرانِ امروز که دین از منظر انصاف و واقع بینی در تک‌تک شئون آن حضور دارد، حتی پیش از آغاز فرایند نقد فقه،جایگزین مناسب برای آن را به شدت طلب می‌کند.

این جاست که فاز دوم آماده‌ کردن چامعه برای پیاده‌سازی حاصل گفتمان روشنفکری کلید می‌خورد و طرح «عرفان، معنویت و مثنوی» به عنوان بهترین و مناسب‌ترین گزینه‌ی مورد نظر روشنفکر، آغاز می‌شود.

نکته حائز اهمیت آن‌که «عرفان، معنویت و مثنوی» هیچ‌گاه زاییده‌ی گفتمان روشنفکری نبوده‌است و به دلیل وابستگی ماهوی به نهاد دین، اجتهاد و فقه به عنوان چشمه‌ی جوشان معارف اللهی، همواره از عرفان به عنوان وصله نچسب روشنفکری – ولو دینی – یاد‌ می‌شود. اما عرفانی که روشنفکری به آن نیاز دارد، یقینا عرفانی است مستحل و فراوری شده!. پس در ادامه‌ی این یادداشت، مراد از «عرفان، معنویت و مثنوی» آنی است که روشنفکر تعریف می‌کند.

اما چرا روشنفکر دینی، عرفان را به عنوان جایگزین فقه و مثنوی را به عنوان متن مقدس به بشر معرفی می‌نماید؟

1. از آن‌جا که عرفانِ مورد نظر روشنفکر، اساساً بیشتر به جنبه‌ی شخصی زندگی توجه می‌کند، نیاز روشنفکر را به کم‌رنگ کردن حضور دین در عرصه‌ی اجتماعی و رویکرد حداقلی به دین را برآورده می‌سازد. بدین سان، زیر علم عرفان می‌توان به نحو مقتضی جدایی دین و حکومت را پیگیری کرد.
2. شاید مهم‌ترین دلیل آن‌که نفس جامعه‌ی بشریِ لذت محور، اسلام را مانع زندگی آسوده‌ی خود می‌بیند، حد و حصر جامعی است که دین به پشتوانه فقه و اجتهاد، برای بشر تعریف می‌نماید.پس عرفان با تعریف روشنفکریِ آن، که فاقد دستورات مشخص و جامع فقه در شئون مختلف زندگی بشر است، چندان راه را بر نیل به هوس‌های بشر نمی‌بندد و وجاهت و جاذبه لازم را برای جایگزینی به جای فقه دارد. انتخاب عرفان و تاکید بر اصالت «پاک بودن دل» ورای طهارت عمل، ویترین لازم را برای آئین نویِ روشنفکر ایجاد می‌کند.
3. وقتی کعبه‌ی دریافت دین از مجتهد به سمت عارف تغییر یابد، به دلیل فقدان قانون مدون یا اصول استنباط صحیح از متون مقدسِ نو (مثنوی)، «تعدد قرائت از دین» را مشروع و وجیه خواهند شد. تکثر گرایی در حوزه دین یا پلورالیزم دینی از شیرین‌ترین دستاورد‌های بشر غربی است که روشنفکر برای بنیان آرمانشهر خویش، کم یا زیاد، بدان نیازمند است.

طرح مسئله‌ی فوق در این عصر، درماندگی روزافزون این گفتمان را در پاسخگویی عقلی و منطقی به چالش‌های پیش رویش نمایان می‌سازد. چرخش از عقل به احساس، توصیه به عرفان به جای تقوا، مشروعیت بخشیدن به برداشت دین از مثنوی – به عنوان قرآن ثانی (نعوذ بالله) – به جای اجتهاد در کتاب خدا و تفقه در حدیث، شکی باقی نمی‌گذارد که روشنفکری دینی در عصر حاضر بیش از پیش درمانده از حل و پاسخگویی عقلی به تناقضات تئوری‌های خویش است.

به نظر می‌رسد معضلات گریبانگیر روشنفکر، ریشه در غلط بودن گام نخست دارد. چه آن‌که کنار نهادن فقه و نقد اجتهاد به عنوان یگانه مسیر عقلانی و مشروع استنباط دین برای تضمین سعادت بشر، بنای نه‌چندان خوش ساخت! روشنفکری دینی را از پایبست ویران‌ خواهد‌کرد.

عنایت به این نکته که کم نبوده و نیستند متفکرانی که علی‌رغم اعتقاد به اولویت اصلاح و بازنگری در پارامتر‌های موثر در ساختمان جامعه‌ی امروز، هرگز از دین به معنای اصیل و حقیقی آن عبور نکرده‌اند.

از سوی دیگر، اشتباه دیگر روشنفکر در ساز‌و‌کاری که برای اصلاح جامعه و بنای مدینه‌ی آرمانی تعریف کرده‌است، به این مسئله بر می‌گردد که تصور می‌کند صرفاً تغییر و تحول در اصول و فروع نظری جامعه‌شناختی به تغییر در باور‌های مردم می‌انجامد. به فرض که آقای روشنفکر فرمان بدهد الا یا ایها الناس! مثنوی را به جای قرآن – العیاذ بالله – و به عنوان کتاب مقدس بگیرید. آیا عوام و خواص الناس هم سمعاً و طاعتاً دست از باور‌های قلبی خویش برخواهند داشت؟

در هر صورت، راه حل برون رفت جریان روشنفکری دینی از چاه ویل دوری از متن جامعه و عدم رابطه مستقیم با مردم، غوطه ور بودن در مباحث صرف نظری و ارائه تئوری‌های غیر کاربردی آن است که موضع خود را در قبال دین روشن کند. مسلمانان اشخاص را به نسبت ارادت قلبی‌شان به دین تکریم می‌کنند و دشمن دین خدا را دشمن خویش می‌پندارند. چه کسی از دشمن خویش انتظار اصلاح امت را دارد؟