چند وقت پیش به فکر افتادم یک نمونه‌ی خاص از این تمرین را هم تجربه کنم. فرض کنید یک جمع چند نفری، که مقداری از روز را با هم سپری می‌کنند (برای این‌که خاطرات و رویداد‌های مشترکی در ناخودآگاه ذهن‌شان داشته باشند) بدون تصمیم قبلی، ۱۰ – ۱۵ دقیقه‌ای بنشینند کنار هم و از هر دری بنویسند. اسمش را گذاشته‌ام «سنت حسنه‌ی دفترچه»

اولین بار در کافه دیروز؛ امروز با امیر‌مهدی تجربه کردیم و در چهار ماه گذشته چندین بار در جمع چهار نفره‌مان این تمرین را انجام دادیم که نتایج جالبی برای من داشت.

اما چند‌جای کار هم می‌لنگید. اول این‌که اصلی‌ترین پیش‌نیاز این تمرین این است که افراد بدون قید و بند‌های زندگی روز‌مره‌شان، جهش‌های فکری را – که مثل سینپس‌های عصبی جرقه می‌زنند – دنبال کنند و نتیجه‌ی قابل قبولش را بنویسند. اگر چه جمع دوستان، از جاهایی است که آدم یکی از پائین‌ترین درجات سانسور رفتاری را اعمال می‌کند، اما در شرایط آزمایشگاهی قطعا این تمرین می‌توانست نتیجه‌ی بهتری داشته باشد.

مشکل بعد این بود که من نمی‌خواستم درباره‌ی هدفم از پیشنهاد دفترچه با دوستانم صحبت کنم. فکر می‌کردم اگر یک کار احمقانه مثل باقی کارهای‌ روزمره‌مان به نظر بیاید بهتر است. خوب در نتیجه خیلی وقت‌ها نوشته‌هایمان نهایتاً به اندازه‌ی دو سه روز در لایه‌های تاریخی ذهن جلو می‌رفت.

البته دلیل دیگر کم عمق بودن این کاوش این بود که چون جمع چهار نفری ما سابقه‌ی مشترک تاریخی کوتاهی – به اندازه‌ی سال‌های دوره‌ی کارشناسی – دارد، ممکن است افراد در مرحله‌ی انتخاب از میان نتیجه‌های جهش فکری‌شان، محدودیت بیشتری اعمال کنند، چون حس می‌کنند ممکن است سه نفر دیگر، پیش‌زمینه‌ی ذهنی لازم برای فلان مساله را نداشته باشند.

این یادداشت را تقدیم می‌کنم به بهترین دوستان چهار سال گذشته‌ام، حسین، امیر‌مهدی و سید‌محمد‌حسین :)

۱) درباره‌ی «نوشتن خودکار» بیشتر بخوانید.

قابل توجه دیگر سر‌دبیران محترم!

ماجرا خیلی ساده شروع شد. بعد از ظهر بود که علی تماس گرفت و مثل همیشه، مختصر و مفید در مورد سایت با من صحبت کرد. قرار شد چند ایراد جزئی باقی‌مانده را رفع کنم تا نسخه‌ی جدید خانه‌ی کتاب اشا به موقع برای رو‌نمایی آماده شود.

خانه‌ی کتاب اشا، یک تجربه‌ی جدید در حوزه‌ی فعالیت تخصصی در اینترنت است. و فکر می‌کنم همان‌طور که روز به روز تجربه‌های جدیدی در این حوزه کلید می‌خوردند، نیاز جامعه‌ی اطلاعاتی ما هم به چنین فعالیت‌هایی بیشتر می‌شود. خانه‌ی کتاب اشا قرار است به صورت تخصصی به «کتاب» بپردازد. (از من نشنیده بگیرید، ولی حتی رادیوی گاه‌به‌گاه اشا هم حول و هوش کتاب می‌گردد.)

جدای از این‌که متاسفانه در جامعه‌ی ما، شروع یک کار جدید و پذیرفتن مسئولیت آن، ریسک بالایی دارد، نوع نگاهی که اهالی خانه‌ی کتاب به فرهنگ (خصوصاً‌ فرهنگ مکتوب) دارند، باعث می‌شود سختی راه کمی بیشتر جلوه کند. حرف‌مان هر وقت به این بخش ماجرا می‌رسد، حسام با شوخ‌طبعی مختصری می‌گوید «الله سنه توکل».

تجربه‌ی شماها که این‌روز‌ها در نیمه‌ی راه است، می‌تواند محرک خوبی برای فعالیت‌های تخصصی‌تر در حوزه‌های مختلف باشد و اشا چنین تصمیمی دارد. اگر چه خانه‌ی کتاب روزانه منتشر می‌شود و در این مورد خیلی نمی‌شود به صورت یک مجله به آن نگاه کرد، اما فکر می‌کنم خیلی زود بتواند خوراک روزانه‌ی اهالی محله‌های کتاب و کتاب‌خوانی را فراهم کند.

یک آخر هفته‌ی خوب را می‌شود با دیدن یک فیلم خوب، خواندن یک کتاب خوب یا بودن در کنار یک دوست خوب، با کمی خپش اخلاقی می‌شود ساخت یک آخر هفته‌ی خوب را با دیدن یک فیلم خوب، خواندن یک کتاب خوب یا بودن در کنار یک دوست خوب، و البته به همراه کمی خوش اخلاقی می‌شود ساخت.

اما حکایت نوشتن من در باره‌ی برنامه‌نویسی و آماده کردن پوسته‌ی خانه‌ی کتاب اشا، حکایت عکس یادگاری گرفتن با شکارِ میر‌شکار است. کار‌ها را محسن خطیبی‌فر و علی انجام داده بودند. مانده بود چند تغییر جزئی و اضافه کردن بخش‌های جدید. این شد که دیر رسیدن من، این حسن را داشت که اسمم برود در لیست اهالی خانه. (هر چه نباشد کلی بار فرهیختگی دارد و کلاس آدم را بالا می‌برد :))

اگر باعث خوشحالی‌تان می‌شود باید بگویم خانه‌ی کتاب اشا با وردپرس 2.7 منتشر می‌شود . جدای از افزونه‌هایی که برای بخش‌های مختلف آن به زبان PHP نوشته شده، چند اسکریپت مهم هم بر پایه‌ی دستیار JQuery و تحت جاوا اسکریپت برای پوسته‌ی خانه‌ی کتاب آماده شده‌است.
کمک‌های شما برای بهتر شدن پوسته ( در این‌جا ) و پیشنهاد‌هایتان در باره‌ی بخش‌های مختلف خانه ( در این‌جا ) موجب مزید امتنان اهالی خانه می‌شود (!!)

باید زود‌تر می‌گفتم اما حالا که امیر‌خانی، تلویحاً بر این خبر صحه‌ گذاشته‌است، وجدان آدم از گفتنش درد نمی‌گیرد. این‌که اخد مجوز برای «بی‌و‌تن» در مدت‌ زمان بسیار کوتاهی و به مدد «لوطی‌گری آقای صفار‌هرندی» اتفاق افتاده‌است، حادثه‌ی! بسیار مبارکی‌است. اگر‌چه مصداق باشد و نه رویه.

یادتان هست که وحید جلیلی گفته بود، در مقابل دولت خاتمی که می‌توانست ادعا کند، اگر نبود چیرگی‌شان بر ساختار مدیریتی کشور، فلان کتاب چاپ نمی‌شد و بهمان اثر منتشر؛ این دولت هیچ ادعایی نمی‌تواند بکند؟

چه خوشمان – خوششان – بیاید و چه ناراحت شویم،‌ این دولت و مخصوصاً دستگاه‌های فرهنگی‌اش، مطلقاً هیچ تعهدی نسبت به جریانی جز جریان فرهنگی انقلاب اسلامی – به آن معنی که تعهد به آراء خمینی کبیر (ره) را در بطن دارد – ندارد. از این رو عجیب نیست وقتی می‌خواهد از دستاورد‌هایش بگوید، در جای منتقد بنشیند و از خطاهایی که بر خلاف اسلافش مرتکب نشده، حرف بزند. اما نکته این جاست که این گفتار زمانی بر دل آدم می‌نشیند که چیز‌هایی هم در «کیسه‌ی انجام» وجود داشته باشد! ما چه کرده‌ایم؟

از طرف دیگر باید دید نهاد‌های فرهنگی دولتی در بعد تشویقیشان با چه حجم از تولیدات متعد و قابل تقدیر موجه بوده‌اند، تا انتظار حمایت، معقول باشد؟ من بر خلاف خیلی‌ها فکر می‌کنم تولیدات جماعتی که قرار بود، پایه‌های فرهنگی انقلاب باشند، آن‌قدر‌ها هم وسیع و متعدد نیست که خروجی اندک یک ارگانِ مشوق را بشود ناظر بر ضعف عملکرد دانست.

بگذارید کمی مصداقی حرف بزنم. ابراهیم حاتمی‌کیا‌ی سال 84، حقیقتاً از آن هنرمندانی نیست که بشود تابلوی هنرمند متعد را صرفا با نگاه به حاتمی‌کیای 74 بر گرده‌اش نهاد؛ چرا که او اساساً دچار تردید است. تا آن‌جا که ترجیح می‌دهد درون‌گرا باشد تا شاید با در و دیوار فضای فرهنگی حال حاضر انقلاب اسلامی برخورد نکند.

بر‌عکس؛‌ رضا امیر‌خانی «بدون شک» هنرمندی است که نه‌تنها مصادیق هنر انقلابی در آثارش مشهود است که معیاری برای سنجش هنرمند متعهد نیز محسوب می‌شود. امیر خانی شک نکرده‌است و استوار و به‌دور از تردید سخن می‌گوید. همان‌گونه که استوار نیز می‌نویسد. او هم در موقعیتی، سرخورده از فضای فرهنگی عصر اصلاحات از کشور رفته‌است، اما بر خلاف ابراهیم، در ینگه‌ی دنیا هم از انقلاب اسلامی نوشته‌است. اصلا شاید رفته تا بتواند به دور از سموم فرهنگی آن دوره، سلامت بنویسد.

نگاه کنید:
« – این را مشخص کنید که شما خودتان را جدا از روشنفکر‌ها می‌دانید و یا وابسته به جریان دیگری می‌دانید؟
- بدون شک متعلق به جریان دیگری هستم؛ بدون شک. همان جریانی که همه چیزش را مدیون انقلاب اسلامی است.»

در جریان شناسی روحانیت، پیش و پس از انقلاب، به کرات با تحلیل‌هایی مواجه می‌شویم که شهید مطهری را به صرف تدریس در «دار التبلیغ»، فاقد انگیزه‌های مبارزه با رژیم شاه و جزء اکثریت خاموش حوزه‌ها دسته‌بندی می‌کنند. برخی نیز با استناد به مسئولیت‌های ایشان در رأس شورای انقلاب و عملکرد حساس شهید مطهری در دوران گذار و تشکیل دولت موقت، به مخالفت با این دیدگاه برخواسته‌اند.

اما اگر به دور از مناسبات قبیله‌ای به زندگی استاد مطهری بنگریم، پر رنگ‌ترین وجهه‌ی فعالیت‌های ایشان را حرکت فرهنگی و جهاد اندیشه خواهیم‌دانست. مطهری نیز مانند حضرت روح الله(ره) اولویت مبارزه‌ی فکری را به مراتب بالاتر از مبارزه‌ی مسلحانه می‌دانست. از همین رو تدریس در «دار التبلیغ» را پذیرفت و حتی در مواجهه با ماجرا‌های پس از انتشار «شهید جاوید»، نه مانند سنت‌گرایان حوزه، بن‌مایه‌ی کتاب را التقاطی دانست و نه مانند روحیانیون انقلابی چون آیه‌الله مشکینی و منتظری به تأیید آن پرداخت. استاد مطهری «شهید جاوید» را به خاطر صبغه‌ی انتقادی که نسبت به سوگواری امام حسین(ع) داشت، ستود؛ اگر چه محتوای آن را محل اشکال دانست.

یقیناً دعوت از شریعتی و احیای «حسینیه‌ی ارشاد» نیز هدفی جز روشنگری فکری به عنوان زمینه ساز پیروزی نهضت نداشت؛ هر‌چند اعتماد به نفس بیش از حد شریعتی، این نزدیکی مقدس را به فاصله تبدیل کرد. و این‌جا نیز استاد مطهری بود که برای دوری از تنش بیش‌تر میان نیرو‌ها،‌ مسجد الجواد را کانون فعالیت‌های خویش کرد.

حتی پس از پیروزی نهضت و استقرار دولت موقت، ‌استاد وظیفه‌ی خود را نه در امور اجرایی که در تغذیه‌ی فکری کودکی دانست که 6 ماهه به دنیا آمده‌بود. و این بار، سیر حرکت روشن‌گر استاد، در ایستگاه «اقتصاد اسلامی» بود که فرقان به خونخواهی⁽¹⁾ دکتر شریعتی! در چنین روزی این فرصت را از ما گرفت تا شهید مطهری، اسطوره‌ی اندیشه‌ورزی در ایران بماند.

اگر چه مدتی است فعالیت‌های «موسسه‌ی امام خمینی(ره)» بر روی مباحث مرتبط با «اقتصاد اسلامی»، امید پویایی نظام را بیش از پیش زنده‌ نگه داشته‌است. آن هم زمانی که شدت نزدیکی میان آرای استاد مطهری و آیه‌الله مصباح بر ما آشکار می‌شود و قرابت این موسسه با بدنه‌ی دولت چند روزی است نقل محافل است. با همه‌ی این توصیفات اما، طی مسیر باقی‌مانده بی‌شک، در فقدان «استاد شهید مطهری»، دشوار خواهد‌بود.

(1) اکبر گودرزی، تئوری‌پرداز گروهک فرقان هدف از ترور استاد مطهری را بیانیه‌ی مشترک ایشان و دکتر بازرگان به مناسبت مرک شریعتی عنوان کرد. آن‌جا که در بیانیه آمده است قصد بازنگری در آرای شریعتی دارند. گودرزی، این عمل را ایجاد انحراف در اندیشه‌ی شهید پنجم می‌دانست.

دعوتی که آقای میری برای نوشتن پیرامون «جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی و پیش شماره‌ی راه» کرده‌اند، شاید بتواند از آن بازی‌های تاثیر‌گذار بشود؛ باید کمی صبر کرد. به قول توی فیلم‌ها!!، «زمان همه چیز را مشخص می‌کند.» در ضمن لازم است از آقا محمد‌رضا به خاطر دعوت‌نامه‌ای که برایم فرستاد، تشکر کنم.
تصمیم دارم، قبل از همه، به آخرین پرسشی که مطرح شده‌است بپردازم؛ چون فکر می‌کنم خیلی بنیادی‌تر است. موانعی را که بر سر راه «به فعلیت رسیدن» همه‌ی قابلیت‌های «جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی» هستند، می‌شود از یک نظر نتیجه‌ی نوع خاصی از نگاه به عرصه‌ی فرهنگ دانست. به عبارت دیگر، اگر بشود نگاه رایج به «مسئله» ی فرهنگ را اندکی کنار گذاشت، بسیاری از پیچیدگی‌های موضوع رفع می‌شود و حتی ممکن است فرایند نیل به راه‌حل‌ها هم تسهیل شود.

»» جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی: این «انقلاب اسلامی» از آن عباراتی است که می‌تواند خیلی « نرم» تفاوت‌های فاحش ایجاد کند. کمی به تفاوت میان «جمهوری اسلامی» و «انقلاب اسلامی» فکر کنید. وقتی می‌گوییم «جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی» یا این‌که می‌گوییم «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» شاید منظورمان این است که حیطه‌ی مسئولیت و تعلق خاطر آن‌ها تا هر‌کجا که مرز‌های فکری انقلاب اسلامی کشیده‌ شده‌است، گستره‌است؛ نه مرز‌های جغرافیایی جمهوری اسلامی. این را گفتم که مقدمه‌ای باشد برای اصل موضوع.

»» لازم است که در نوع نگاهمان به نقش دولت در عرصه‌ی فرهنگ، تجدید نظر کنیم.
مشهور است که می‌گویند هر «چیز» دولتی هم بیمار است و هم بازده‌اش پایین است. حالا اگر «آش» این‌قدر‌ها هم شور نباشد، یقیناً خوش نمک است!! اولین مسئله‌ای که جبهه‌ی فرهنگی لازم است برای به فعلیت رسیدن به‌آن بپردازد، وابستگی‌اش به دولت است. بسیار مهم است که ما خیلی واضح خط مشیمان را آن‌چنان تنظیم کنیم که کاملاً مستقل از دولت باشد. لابد می‌پرسید چرا؟

اول) تداوم؛ راستش را بخواهید اگر جبهه‌ی فرهنگی بخواهد به «فعلیت» برسد، یعنی عملاً در عرصه‌ی فرهنگ جامعه حضور داشته باشد، خیلی مهم است که اصولاً جبهه‌ی فرهنگی‌ای وجود داشته باشد! تا زمانی که در شئون مختلف فعالیت‌هایمان به دولت‌ها وابسته باشیم، هیچ تضمینی وجود ندارد که با تغییر این دولت‌ها ـ یا حتی خیلی ساده‌تر ـ با تغییر مدیران میانی، به لطایف الحیلی در مسیر حرکت و «بودن» جبهه‌ی فرهنگی‌ خلل وارد شود. اتفاقی که برای «سوره»‌ی مرحوم! افتاد ـ علی رغم ارتباط حد‌اقلی سوره با بدنه‌ی دولت ـ مستقیماً به همین امر مربوط است.

دوم) چتر گسترده‌ی انقلاب اسلامی؛ وقتی فعالین جبهه‌ی فرهنگی هرگونه وابستگی را به دولت جمهوری اسلامی ـ دقت کنید که از دولت استفاده می‌کنیم و نه نظام ـ نفی کنند، سلایق سیاسی مختلفی که در کشور حاکم‌اند، نقش حداقلی در گستره‌ی تعریف «فعالین جبهه‌ی فرهنگی» خواهند داشت. به‌این صورت، وجه تمایز افرادی که در جبهه حضور دارند با دیگران، تنها در وابستگی به آرمان‌های فرهنگی «انقلاب اسلامی» خلاصه خواهد‌شد. و این یعنی استفاده از حد‌اکثر پتانسیلی که در بدنه‌ی انقلاب اسلامی وجود دارد.

سوم) رویه‌ی سلبی یا رویکرد ایجابی؛ تا وقتی قرار است ما ـ بیرون گود ـ صرفاً کارشناس فرهنگی باشیم و دولت ـ با آن مفهوم موهومش! ـ کارگزار، حال و روزمان بهتر از این نخواهد بود. چرا که در این شرایط ما تصور می‌کنیم وظیمه‌مان صرفاً رصد فضای فرهنگی کشور و مقایسه‌ی آن با اصول موضوعه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی و نهایتاً انتقاد‌های آتشین و کوبنده نسبت به مجریان امر است؛ و صد البته چنین وظیفه‌ای داریم. اما بازده این نوع تقسیم مسئولیت خیلی پایین است.
واقعیت این است که تاکید بسیار بر فرهنگ غیر دولتی، بیشتر به این خاطر است که وقتی قرار باشد ما به سمت «به فعلیت رسیدن» حرکت کنیم، لاجرم باید بعد از مشخص کردن معضلات و صورت مسئله‌ها، بی‌قرار یافتن راه‌حل‌ها باشیم. به عبارت دیگر چنین رویکردی به فرهنگ باعث می‌شود تا برای ارائه‌ی طرح‌های اجرایی و تدوین مسیر حرکت جبهه بیشتر وقت بگذاریم. من فکر می‌کنم تغییر نوع نگاه به نقش دولت و حرکت به سمت فعالیت‌های مستقل از آن، بزرگ‌ترین تاثیری که دارد، همین «به فعلیت رسیدن» جبهه‌ی فرهنگی است. من می‌گویم آستین‌ها را بالا بزنید؛ یا علی! بفرمایید وسط گود!!

»» اما در بخش دیگر مسئله‌ای که آقای میری طرح کرده‌اند، از عرصه‌هایی سراغ گرفته‌شده‌است که جببه‌ی فرهنگی تا‌به‌حال به‌آن‌ها دخول! نکرده‌است.
اگر بخواهم صادق باشم باید بگویم که وقتی سازماندهی و رفتار دقیق استکبار را برای ساقط کردن تفکری به اسم انقلاب اسلامی می‌بینم، به شدت غبطه می خورم؛ که حقیقتاً «ایشان در کفرشان پایدار‌ترند»
بررسی دقیق، برنامه‌ی مدون و عمل‌کرد قابل توجه چندین نهاد سیاسی ـ اجتماعی ـ فرهنگی در آمریکا ( که از قضا غیر‌دولتی هم هستند) که این روز‌ها مشخصاً انقلاب اسلامی را هدف قرار‌داده‌اند، من را به این فکر می‌اندازد که چرا جبهه‌ی فرهنگی ما هنوز تکلیف خود را در مورد استراتژی نبرد مشخص نکرده‌است. البته من انتظار ندارم که در بادی امر بخواهیم به جریان کفر جهانی هجمه‌ی فرهنگی ببریم ( اگر‌چه در هر ثانیه از عمرمان چنین وظیفه‌ای داریم؛ که «با چشمانی باز به دشمنان خیره شوید و آنان را آرام نگذارید که اگر آرامشان بگذارید لحظه ای آرامتان نمیگذارند. ـ حضرت روح الله ـ» )، اما لااقل باید نقشه‌ی عملیات تدافعی خودمان را برای نبردی که امروز در جریان است، تدوین کنیم.
واقعیت این است که این مسئله آن‌قدر ریشه‌ای و بنیادی‌است که به سادگی نمی‌شود گفت هیچ اقدامی در این خصوص انجام نشده‌است، اما می‌توان ادعا کرد کار قابل توجهی صورت نگرفته‌است. پس اول از عرصه‌هایی که جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی باید به‌آن بپردازد، «آرایش» خطوط مختلف نبرد فرهنگی و ارائه‌ی نقشه‌ی جامع از سوی «اتاق جنگ» است.

»» سوال اول آقای میری هم درباره بخش محبوب من در سوره بود؛ گذشته از این‌که فکر می‌کنم خیلی مهم نیست که کدام بخش بیش‌تر مورد پسند من بوده‌است. چیزی که مهم است آن است که کدام بخش بودنش ضروری است. به عبارت دیگر، اگر قرار باشد همیشه محبوب‌ها بهترین باشند، نیازی به بازگویی نیست. عموماً چیزی موثر خواهد بود که در نگاه اول، با پیش‌زمینه‌ی ذهنی آدم در تضاد باشد. چنین مطلبی یقیناً اولین جرقه‌ی تحول را خواهد زد. با این وجود، محبوب‌های من خیلی با بقیه فرق نمی‌کند؛ یادداشت‌های برزو‌خان (امید مهدی نژاد) شاید خیلی برایم مهم بود،‌چون آن وقت‌ها بیش از الان بچه بودم. انکار نمی‌کنم که خیلی از مطالب را از بیخ متوجه نمی‌شدم!!! با این حال، یادداشت‌هایی که خود آقای جلیلی می‌نوشت را نمی‌دانم چرا، ولی دوست داشتم.

»» فقط دو نکته‌ی دیگر:
[+] اتفاقی که دیروز برای «نیستان» افتاد و آن‌چه امروز بر سر «سوره» آمده‌است، آدم را به این فکر می‌اندازد که جبهه‌ی فرهنگی بعد از این چگونه باید از خود دفاع کند؟ به عبارت دیگر، وقتی قرار باشد همین اندک حمایت دولتی را هم نفی کند (اگر اصلاً باشد) آیا نیاز به یک تکیه‌گاه خیلی قوی‌تر ندارد؟
[+] مسئله‌ی آخر هم مسئله‌ی پول است! این فرهنگ لامذهب! از آن جاهایی است که به چاه ویل می‌ماند، هر‌چقدر هم که خرجش بکنی، آخرش کم است. حالا بگذریم از این‌که الآن حداقل‌های بودجه را هم نداریم. فکر می‌کنم جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی باید به دنبال این باشد تا بودجه‌اش را هم از طریق انقلاب اسلامی تامین کند. (البته از حمایت‌های جمهوری اسلامی هم استقبال می‌کنیم!!) اما چه جوری؟
[+] این را هم بخوانید، فکر کنم ثواب داشته باشد!

»» من از این بزرگواران دعوت می‌کنم :

• میرزا قلی‌خان راپورتچی
• مهدی ابراهیم‌زاده
• علی اللهیاری (ایلیا)
• حمید بزم‌شاهی
• یونس سماوی
• مرتضی عارف
• مهدی قشمی (به نیابت از مجاهدین زنجان)

• به سوره رای بدهید

• آخرین اخبار از سوره

• اعتراض به توقیف ماهنامه سوره

• حمایت از سوره