پیش از این در باره‌ی قدرت متکثر و تاثیرات آن در تحولات بین‌المللی دهه‌ی جاری صحبت کردیم. همین‌طور به نظرات ریچارد هاس (رئیس شورای روابط خارجی آمریکا) در این باره اشاره کردیم. هاس برای تشریح واقعیات جهان معاصر، با تکیه بر همان نظریه‌ی پلرالیزم قدرت، می‌گوید:

[…] عصر تک‌قطبی به پایان آمده رسیده‌است. اوباما جهانی را به ارث می‌برد که در آن قدرت به تمام اشکالش – نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک و فرهنگی – بسیار وسیع‌تر از همیشه توزیع شده‌است. این بدین معنی است که او باید با شمار بسیاری از مخاطرات، آسیب‌پذیری‌ها و بازیگران مستقل که شاید در مقابل تسلیم به اراده‌ی آمریکا مقاومت کنند، سر کند. تمام این‌ها باعث می‌شود انجام امور در دنیا برای ایالات متحده بدون کمک سایرین سخت باشد.

(یچارد. ان. هاس – دیلی نیوز ایجپت – ترجمه : آرش عزیزی – ضمیمه‌ی هفتگی اعتماد ملی – 19 بهمن 87)

و از آن‌جا که شورای روابط خارجی آمریکا یکی از بازو‌های اصلی مشاوره دهنده به رئیس‌جمهور است، می‌توان به گمانه‌ی قوی در خصوص تغییرات مورد نظر اوباما دست‌یافت. به نظر می‌رسد تغییر مورد نظر، بیش از آن‌که ریشه در تحول نوع نگاه با جهان و کشور‌های دیگر باشد، تغییر در نحوه‌ی تقسیم مسئولیت‌ها و نحوه‌ی هزینه کردن است.

به عبارت دیگر، تیم دیپلماتیک اوباما قصد ندارد از فشار بر کشور‌هایی که در برابر اراده‌ی آمریکا تسلیم نمی‌شوند، بکاهد یا به یک توافق دوجانبه فکر کند، بلکه معضلات پیش‌روی آمریکا (خصوصاً تنگ‌ناهای اقتصادی) باعث شده‌است ایالات متحده تصمیم بگیرد دخالت در امور داخلی کشور‌های عصو جبهه‌ی مقاومت را به دیگر قدرت‌های منطقه‌ای واگذار کند. هاس در این خصوص می‌گوید:

[…] روسیه و چین باید منتطر فشار عظیم از سوی اوباما برای منع ایران از ادامه‌ی غنی‌سازی اورانیوم باشد. این شمامل فراخوان به تحریم‌های بزرگ سیاسی و اقتصادی است و حتی می‌تواند شامد حمایت از استفاده محدود از نیروی نظامی برای تحکیم تحریم‌ها نیز باشد. (همان)

به عبارت دیگر آمریکا ترجیح می‌دهد آوانس بیشتری به روسیه و چین بدهد تا با یک ایران هسته‌ای – فضایی کنار بیاید. خوب، البته این ایده با منطق آمریکایی هم، هم‌خوانی دارد.

این مسئله نشان می‌دهد 30 سال زمان برای تغییر فاز از روابط مبتنی بر نگاه ایدئولوژیک به روابط بر پایه‌ی درک مقابل کافی نبوده‌است.

با این حال، گفتمان جاری در داخل ج. ا. ایران نشان می‌دهد واقع بینی بیشتری در خصوص نحوه‌ی تعامل با آمریکا ایجاد شده‌است و ایران در درک واقعیت‌های موجود موفق‌تر بوده‌است. (اگر چه همان‌طور که پیش از این بیان شد، ایران فشاری برای برداشتن قدم‌های بعدی از سوی جامعه‌ی جهانی احساس نمی‌کند و شرایط منطقه نیز او را به چنین تصمیمی وادار نخواهد کرد. قدم‌های بعدی بسته به اقدامات دولت اوباما برداشته خواهد‌شد.)

اما سه احتمال کلی در خصوص نحوه‌ی تعامل آمریکا با روسیه و چین برای فشار بیشتر بر ایران وجود دارد. به عبارت دیگر،با توجه به وجود مراودات اقتصادی – امنیتی میان ایران و روسیه و چین، آمریکا باید به نحوی قدرت‌های دیگر جهانی را به اجرای سناریو های دیپلماتیک خود وادارد کند. به این منظور:

اول.آمریکا از مواضع منطقه‌ای خود عقب نشینی کند و عرصه را برای یکه‌تازی روسیه و چین به طور مجزا فراهم کند. در این صورت روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز، چین در آسیای شرقی و شبه‌قاره و هر دو کشور به طور مشترک در خاور‌میانه به اعمال سیاست‌های خودشان بدون منازعه‌ی سنتی با ایالات متحده خواهند پرداخت. این مسئله البته این برای آمریکا به معنی از دست دادن کامل منطقه خواهد بود.

جدای از اینکه این ایده بیش از حد رویایی و ذهنی‌است، با توجه به این‌که دولت اوباما اراده‌ی جدی برای لغو پروژه‌ی سپر دفاع موشکی از خود نشان نداده‌است و حتی توصیه‌هایی برای اجرای آن نیز صورت می‌گیرد، چنین فرضی (عقب نشینی از خاورمیانه) اساسا غیر محتمل باشد.  (در خصوص چرایی تاکید آمریکا بر اجرای این سپر بعدا صحبت خواهیم‌کرد.)

دوم. آمریکا به نحوی روسیه و چین را از مراوده‌ی اقتصادی با ایران بی‌نیاز کند. همچنین آمریکا باید این دو کشور را به عنوان شریک اقتصادی خود در خاور‌میانه بپذیرد و فعالیت کمپانی‌های بزرگ تجاری چینی و روسی را در منطقه تسهیل کند.

اما بحران مالی در بازار‌های آمریکا، نه تنها چنین اجازه‌ای به این کشور برای ولخرجی‌های استراتژیک در فعالیت‌های سودآور در خاورمیانه نمی‌دهد، بلکه باعث شده‌است آمریکا فشار‌های بیشتری به چین برای کاستن از حجم یارانه‌هایی که به محصولات صادراتی خود اختصاص می‌دهد، وارد کند. (آمریکا نگران است در سال‌های آتی رشد اقتصادی به مراتب کمتری نسبت به چین داشته‌باشد.)

از طرف دیگر، آمریکا دست کم برای یک سال دیگر به نفت ارزان‌قیمت خلیج‌فارس برای ترمیم مشکلات اقتصادی خود و کاستن از نرخ تورم کشورش نیاز دارد. پس بعید به نظر می‌رسد حضور یک شریک روس یا چینی را بر سر میز شام، تحمل کند.

اما سومین فرض این است که ایالات متحده، باز هم با پیگیری برنامه‌ی ایران‌ستیزی، روسیه و چین را به این نتیجه برساند که در مقابله با ایران، منافع مشترکی با ایالات متحده دارند. و این یعنی دنباله‌روی مدرن از سیاست‌های مبتنی بر شعله‌ور کردن آتش ایران‌هراسی در منطقه.از این طریق ایالات متحده خواهد توانست با تکیه بر تصمیم‌های جمعی در شورای امنیت یا آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، چین و روسیه را نیز به اتخاذ تصمیم‌های تحریمی علیه ایران وادار کند.

متاسفانه گفتار‌های سیاسی چند هفته‌ی اخیر مقامات آمریکایی هم دلیلی بر رد فرض سوم ارائه نمی‌کند. گذشته از این که کشور‌های عضو شورای امنیت چه تحریم جدیدی را می‌توانند بر ایران تحمیل کنند که کار‌ساز باشد، در صورت وقوع چنین فرضیه‌ای، ثابت می‌شود تغییرات بنیادی در سیاست‌های خارجی ایالات متحده به سادگی و با تغییر دولت در این کشور حاصل نمی‌شود. رئیس‌جمهور احمدی‌نژاد نیز در راهپیمائی 22 بهمن امسال گفت:

ملت ایران آماده گفتگوست اما گفتگو در فضای عادلانه و احترام متقابل. احمدی‌نژاد با اشاره به این‌که آمریکا اعلام کرده‌است در صدد تغییر است گفت بسیار روشن است که تغییر واقعی باید بنیادین باشد نه تاکتیکی. (منبع)

البته تنها اتفاقی که ممکن است به کاستن فشار‌ها بر ایران منجر شود، نتیجه‌ی انتخابات آتی ریاست جمهوری ایران است. یک رئیس‌جمهور سازش‌کار با تصمیم‌های شورای امنیت و به عبارت دقیق‌تر، یک دولت رام از نظر ایالات متحده و شورای روابط خارجی آمریکا می‌تواند روابط ارباب و رعیتی ساده‌ای را میان ایران و آمریکا برقرار کند. گویا تنها تجدید نظر در خصوص سیاست‌های هسته‌ای و کنار آمدن با سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا است که در ادبیات ایالات متحده به باز کردن مشت تعبیر می‌شود!

در غیر این صورت حرف آمریکا همان حرف قدیمی است که 30 سال است تکرار می‌کند:

[…] اوباما شایدتا چند هفته‌ی دیگر مجبور شود بین حمله به تاسیسات هسته‌ای ایران یا سر کردن با ایرنی که ظرفیت ساخت سلاح هسته‌ای دارد، انتخاب کند. (ریچارد هاس – همان)

شاید لازم باشد باز هم تاکید کنم این تنها یک پیش‌بینی و برداشت از آن‌چیزی است که دولت اوباما در خصوص آن صحبت می‌کند. قطعاً باید صبر کرد و منتظر ماند تا روشن شود بعد از یک دوره سکون سیاسی، آمریکایی‌ها با چه‌اقدامی به عرصه‌ی تعامل با ایران باز می‌گردند. آیا یک راهبرد سازنده و مبتنی بر عقلانیت و درک متقابل ارائه می‌کنند یا این‌که باز هم بر همان رفتار‌های قدیمی پافشاری خواهند کرد.

ناگفته نماند که واقعیت‌هایی هم وجود دارد که توجه به آن‌ها می‌تواند ما را به این قطعیت برساند که دولت اوباما در پی آن است تا با دادن مشوق‌های بیشتر و حذف عنصر پیش‌شرط برای مذاکره با ایران، از هرگونه «اقدام سخت» جلوگیری کند ولی از آن‌جا که هدف ایالات متحده از مذاکره، همچنان لغو غنی‌سازی عنوان می‌شود نمی‌شود امید چندانی به موفق بودن این مسیر داشت.

چه چیزی تغییر کرده است ؟

واقعاً چه چیزی تغییر کرده‌است؟ قرار نیست باور کنیم، مردان کاخ سفید، یک شب‌ه به این نتیجه رسیده‌اند که باید به عادی سازی روابط با جمهوری اسلامی بپردازند یا تصمیم گیران کلان ج. ا. ایران، شعار‌های 30 ساله‌ی خود را در خصوص امپریالیسم فراموش کرده‌اند یا این‌که باور کنیم، اسرائیل می‌خواهد بلندی‌های جولان را به سوریه بازگرداند.
اما این حق را هم برای خودمان محفوظ می‌دانم که بپرسیم چرا باید شاهد این تغیر لحن در کنش‌های دیپلماتیک در سطح جهان و خاور‌میانه، باشیم؟ واقعاً چه چیزی تغییر کرده‌است؟

*********

بهتر است کمی به عقب بازگردیم،‌ چرا که تحولات امروز جهان، ثمره‌ی تصمیمات دیروز اند.
مارک گرچت، که سردبیر نشریه‌ی ویکلی استاندارد است، و آن‌گونه که عدالت‌خانه می‌گوید، سابقه‌ی حضور در مدیرت «برنامه‌ی ابتکار عمل در خاور‌میانه» را دارد، چهار ماه قبل در سرمقاله‌ای در نیویورک تایمز ( که امروز و به واسطه‌ی ترجمه‌اش در کشور ما بحث بر انگیز شده‌است)، چندین پیشنهاد به دولت جمهوری خواه بوش ارائه می‌دهد. گرچت با اشاره به سابقه‌ی روابط ایران با ایالات متحده در زمان تصدی سید محمد خاتمی می‌گوید:

بهترین دلیل برای ارائه پیشنهاد آغاز مذاکرات به تهران این است که رژیم به احتمال قریب به یقین به هر پیشنهاد جهت عادی سازی روابط دست رد خواهد زد. در اواخر دهه 1990، رئیس جمهور بیل کلینتون تقریبا به رئیس جمهور اصلاح طلب ایران، محمد خاتمی، التماس کرد که به گفتگو بنشینند. ملاها که می‌دانستند آقای کلینتون نقش تهران در بمب‌گذاری برج‌های الخبر را کم اهمیت جلوه می‌دهد، این پیشنهاد را رد کردند. از آن به بعد، سیاست‌های داخلی ایران سخت‌تر شده است. (ترجمه‌ی غیر دقیق از عدالتخانه)

او با اتکا به این سابقه‌ی دیپلماتیک، این‌گونه ادامه می‌دهد:

ارائه پیشنهاد جهت مذاکرات چیزی است که قبل از این که رئیس جمهور بعدی بتواند از نیروی هوائی و دریائی علیه ایران استفاده کند، می بایست در نظر گرفته شود. برای این که تهدید استفاده از زور علیه ایران دوباره از اعتبار برخوردار شود.
اگر کوندالیزا رایس، رژیم ایران را این گونه به چالش بکشد، در تهران حالت میخکوب ایجاد می‌شود. میلیون‌ها ایرانی از طریق تلویزیون‌های ماهواره‌ای این صحبت‌ها را خواهند شنید: اسلام یک دین بزرگ است، ایالات متحده با تمامی ملت‌های مسلمان به غیر از جمهوری اسلامی رابطه دارد، ما با هوگو چاوز روابط دیپلماتیک داریم و دیپلمات‌های آمریکائی در کوبا حضور دارند. چرا جمهوری اسلامی از ما این همه هراس دارد؟ آیا رژیم تا این اندازه شکننده است؟
اگر دولت بوش از این گونه ادبیات دیپلماتیک در مقابل روحانیون حاکم بهره بگیرد، دنیای آنها را به هم خواهد ریخت. خیر، این قطعا بدین معنی نیست که ایران غنی سازی اورانیوم را متوقف خواهد کرد، و یا این که آن را به تعلیق در خواهد آورد. لکن، یک برخورد جدید مطمئنا ایالات متحده را در حالت تهاجمی و ایران را در حالت دفاعی قرار خواهد داد.

و باید پذیرفت که این سخنان، تنها عقیده‌ی گرچت نیست. این روز‌ها که رسانه‌ها، مدام می‌پرسند چرا بدون توفیق در تعلیق غنی‌سازی، با ج. ا. ایران بر سر میز نشسته‌اید، مقامات، سربسته همین دلایل را ذکر می‌کنند. برای آن‌که نشان‌دهیم ایرانی‌ها لیاقت مذاکره را ندارند!

اما بگذارید ببینیم، در زمان انتشار این مقاله و حتی پیش از آن، مقامات ایرانی شرایط را چگونه تحلیل می‌کرده‌اند؟
محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور، در گفت‌و‌گوی زنده‌ی تلویزیونی به خبرنگار می‌گوید ، باید سیر پرونده‌ی هسته‌ای کشور را در یک بستر دیپلماتیک بررسی کرد. احمدی‌نژاد می‌گوید:

نتیجه اتخاذ‌ موضع تدافعی [در سال‌های گذشته] به گونه‌ای است که در نهایت باید امتیازی به طرف مقابل داده شود. دشمنان در سی سال گذشته سعی کرده بودند از این موضع به نفع خود استفاده کنند و ما را به عنوان کشوری که نظم‌پذیر نیست در دنیا معرفی کنند که این جای تامل جدی دارد چرا که در حالی که کشورهایی که عدالت، صلح و امنیت بین‌المللی را زیر پا می‌گذارند و سابقه‌شان در دنیا مشخص است از مظلومیت ما سوء‌ استفاده می‌کردند. برای عوض شدن این معادله، نیاز به سیاست فعال داریم و سیاست فعال به این معنی است که خطرها و فشارها را باید تا حد ممکن از مرزهایمان دور کنیم. چنان چه بهترین نقطه برای این تهدیدها، فشارها و خطرها انتقال آن به خانه حریف است.

بر این اساس، نوعی تغییر دید اساسی به نوع روابط بین دو کشور، کاملاً قابل درک است. به عبارت دیگر، از یک سو ایران در پی بازیابی اعتبار بین‌المللی خود، نه به عنوان همراه سیاست‌های جهانی، که به عنوان عضو موثر است و ایالات متحده هم، می‌خواهد از ایران یک چهره‌ی غیر قابل مذاکره به جهانیان عرضه کند. اما نتیجه‌ی تغییر دید سیاستمداران، چه خواهد بود؟

******

این اتفاق افتاد؛ مذاکراتی میان ایران و آمریکا انجام شد. چه آن‌را با تحلیل رئیس شورای عالی امنیت ملی‌ ایران منطبق بداینم و چه آن را بر اساس تئوری مورد نظر گرچت ارزیابی کنیم. اما نتیجه‌ی پیشنهاد واشنگتن برای برگزاری مذاکرات مستقیم چه بود؟ آیا رژیم ملا‌ها تعادل سیاسی خود را از دست داد و بلافاصله مخالفت خود را با این مسئله اعلام کرد؟

نه! ایران حتی اعلام کرد درخواست افتتاح دفتر حافظ منافع را هم با دید مثبت ارزیابی خواهد کرد. من فکر می‌کنم دلیل تغییرات برخورد مقامات ایرانی در قبال چنین درخواست‌هایی، ریشه در همان تغییر سیاست تدافعی به سیاست فعال است. ایران قصد ندارد اجازه بدهد باز هم از او یک چهره‌ی شریر به نمایش بگذارند. پس به جز تعلیق غنی سازی، با خواسته‌های دیگر غرب با روی باز برخورد خواهد کرد.

البته آمریکایی‌ها، احتمالاً، چنین وضعی را هم پیش بینی کرده‌بودند، چرا که حضور ویلیام برنز را، با توجه به سابقه‌ی فعالیت‌هایش، نمی‌توان در حد یک ژست دیپلماتیک تفسیر نمود. آن‌چه که از کلیات مباحث مطرح شده در مذاکرات ژنو در رسانه‌ها منتشر شده‌است، حاکی از تلاش آمریکا برای اولاً جلوگیری از رسیدن به یک توافق در ژنو و ثانیاً  تحریک ایران با هدف اتخاذ مواضع تند در قبال غرب بود تا راه برای ایجاد یک اجماع در همان جلسه فراهم شود. رجا نیوز در این خصوص می نویسد:

برنز در مذاکرات روز شنبه که البته خبر مشروحی از جزئیات آن منتشر نشده است، مستقیم سراغ موضوع مورد تنازع ایران و 1+5 رفت و بار دیگر موضوع تعلیق غنی سازی را پیش کشید و در حالی که به نظر می رسید این دیپلمات کهنه کار برای ورود به این موضوع اختلافی شکیبایی بیشتری نشان دهد، از همان ابتدا باب منازعه را گشود.

اما آرامش سعید جلیلی هنگام حضور در جمع خبرنگاران و عدم رضایت برنز ( که حتی حاضر به شرکت در شام کاری هم نشد) نشان می‌دهد که آمریکا در این خصوص توفیق چندانی کسب نکرده است. اما اپیزود بعدی این نمایش چه خواهد بود؟ شورای امنیت؟ تحریم‌های گسترده‌تر؟ ادامه‌ی مذاکرات؟ یا …؟ این یادداشت مقدمه‌ای است برای ورود به اصل مسئله. اتفاقات آینده. در این خصوص جدگانه و در پست بعدی صحبت خواهم کرد.

پ.ن: رائول مارک گرچت :
«در برخورد با ملاها، همیشه عاقلانه است که خط یکی از شجاع‌ترین روحانیون مخالف، وزیر کشور سابق، عبداله نوری دنبال شود. وی در سال 1999، رژیم را به خاطر ترس ارگانیک از ایالات متحده به تمسخر گرفت. او گفت آیا انقلاب آن قدر ضعیف است که نمی‌تواند در مقابل برقراری روابط مجدد با ایالات متحده دوام بیاورد؟» بسیار جای تامل دارد.

اول: دلایل تاریخی؛
سابقه‌ی تاریخی کشور ما، از تحولات جنگ اول بین‌الملل به این سو، شهادت می‌دهد که قدرت‌های بزرگ، به سادگی توافق‌نامه‌ها و سند‌های دیپلماتیک خود با ایران را زیر پا می‌گذارند. از لغو یک‌جانبه‌ی توافق‌نامه‌ی نظامی ایران و روسیه در جنگ جهانی اول بگیر تا لغو یک‌جانبه‌ی قرار‌داد‌های متعدد اقتصادی (با فرانسه، آلمان، چین و…) برای ساخت یا تکمیل نیروگاه هسته‌ای بوشهر گواه این مسئله‌اند.

از این رو به خوبی مشخص است که ج. ا. ایران، خصوصاً در رابطه با نیروگاه اتمی‌اش، اساساً اعتمادی به تعهدات کشور‌های غربی ندارد. چرا‌ که در نظم جاری بین‌الملل، هیچ‌گونه تضمینی برای وفای به عهد کشور‌های عضو شورای امنیت وجود ندارد!

دوم: هدف غرب از تعلیق؛
با این‌حال، پیشنهاد هوشمندانه‌ی ایران برای دایر کردن یک کنسرسیوم اتمی، از کشور‌های مختلف برای سرمایه‌گذاری و تکمیل برنامه‌ی اتمی ایران، نشان می‌دهد که ایران، در صورتی که حق مشروع‌ش برای داشتن نیروگاه‌هسته‌ای به همراه چرخه‌ی تولید سوخت، محترم شناخته شود و موضوع مذاکرات، تضمین باشد، نه تعلیق، برای همکاری بین المللی آمادگی دارد.

می‌دانید که تاسیسات هسته‌ای هر کشور از محل‌های فوق محرمانه و سری هستند و پیشنهاد همکاری با کشور‌های متخاصم، از سوی ایران، در ذات خود نهایت خوش‌بینی به غرب را نیز به همراه دارد.

با این وجود، عدم تمایل آمریکا و متحدین استراتژیک‌ش در قبال این مسئله، به خوبی نشان‌دهنده‌ی نیت ایشان از قشار به ایران در مسئله‌ی هسته‌ای است.

از این گذشته‌، سابقه‌ی تعلیق همه‌جانبه و یک‌طرفه‌ تا سال 83 و عکس‌العمل اروپائیان که تنها وعده‌ی محققشان، ادامه دادن مذاکرات ( و به تبع در تعلیق ماندن فعالیت‌های ایران) بدون حتی وعده‌ یا وعیدی از زمان احتمالی توقف تعلیق‌ها بود، ایران را به این نتیجه رساند که ادامه دادن این بازی، هیچ سودی برای او ندارد. (گذشته از ضرر‌های اقتصادی آن)

سوم: اراده‌ی ج. ا. برای حذف ادبیات فشار برای همیشه؛

تجربه‌ی برنامه‌ی هسته‌ای الجزایر و کره‌ی شمالی ثابت کرده‌است، در صورتی که پس از چندین سال، مقاومت در برابر خواست ایالات‌متحده و متحدین استراتژیک آن، برای تعلیق غنی‌سازی اورانیوم، ایران این درخواست را بپذیرد، روند معیوب فشار برای تحمیل خواسته‌ها ادامه خواهد یافت. به عبارت دیگر، تعلیق، آغازی برای عقب نشینی در موارد دیگری از فشار غرب در مسائلی مثل حقوق‌بشر، حمایت از گروه‌های مقاومت فلسطینی و لبنانی و … خواهد بود.

چهارم: برنامه‌های بلند مدت انرژیک ایران؛
شکی وجود ندارد که سال‌های پس از اتمام یا کاهش ذخایر نفت، سال‌های رقت‌بار و بیچاره‌کننده‌ای برای کشور‌های تولید کننده‌ی نفت خواهد بود اگر سیاست‌های بلند‌ مدتی را برای هزینه‌ کردن درآمد نفتی در زیر‌ساخت‌های اقتصادی و به طور کل، سرمایه‌گذاری نداشته‌باشند.

به همین دلیل، هر روز تعویق در زمان بهره برداری از نیرو‌گاه‌های هسته‌ای ایران، مترادف روز‌های فوق‌العاده سخت آینده خواهد بود.

گذشته از بحران آینده‌ی انرژی در جهان، در حال حاضر هم ایران، برای تامین بخش قابل توجهی از نیاز‌های سوختی و انرژی خود، به واردات رو آورده‌است. و با وجود آن‌که از بزرگ‌ترین تولید‌کنندگان گاز در جهان است، ناچار از واردات فصلی گاز (در فصول پر مصرف و سرد)  است. با نگاهی به میزان پراکندگی نیروگاه‌های حرارتی و آبی کشور، به خوبی می‌توان نیاز به جایگزینی یا ورود نیروگاه‌های جدید پر قدرت را به سیکل تولید برق در کشور، آشکارا متوجه شد.

پیش‌گفتار:

در سال (2004) 1383 ، زمانی که سید‌محمد خاتمی دستور فک پلمب تاسیسات هسته‌ای UCF اصفهان را صادر نمود، به خوبی موج جدید رفتار‌های دیپلماتیک ایران، پس از یک دوره همکاری بدون قید و شرط با اتحادیه‌ی اروپایی قابل تشخیص بود. موجی که بعد‌ها توسط دولت‌نهم و سیاست تهاجمی آن، تقویت و شفاف‌تر شد.

همزمان با تغییر دولت در ایران و بازگشت گفتمان شفاف ضد صهیونیستی به لحن دیپلماتیک ایران که شاه‌بیت آن «اسرائیل باید از صحنه‌ی روزگار حذف‌شود» و حمله به سیاست‌های بین‌المللی واشنگتن در جریان سخنرانی در مقر سازمان ملل در نیویورک توسط رئیس‌جمهور، احمدی‌نژاد بود، هیچ‌کس تصور نمی‌کرد که آینده‌ی دیپلماتیکی برای مناقشات غرب با ایران، وجود داشته باشد.

اما جای این سوال وجود دارد که چه عاملی باعث شده‌است که نظم جاری بین‌المللی که بسیار تحت تاثیر اراده‌ی آمریکا‌ست، نه تنها تا به امروز خود را به گزینه‌های دیپلماتیک پای‌بند معرفی کند که حتی امروز،‌ تن به مذاکراتی بدون واسطه و بدون پیش‌شرط تعلیق بدهد؟

به عبارت دیگر، چرا ایالات متحده، با وجود آن‌که دولت‌ایران طبق اظهار نظر کاخ سفید، هنوز ذره‌ای از سیاست‌های «تنش‌زا، افراطی و بنیاد‌گرایانه»‌ی خویش کوتاه نیامده‌است و حتی در سفر به آمریکا نیز بر مخالفت خود با بقای اسرائیل تاکید می‌ورزد، حاضر شده‌است تا با او بر سر میز مذاکره بنشیند؟

گفتار:

بر‌خی معتقدند، ج. ا. ایران همزمان با سیاست‌های رو‌به‌جلو و سرسختی دیپلماتیکی که از خود نشان می‌دهد، ظرفیت‌های لازم را در نظام خود فراهم کرده‌است تا بتواند خواسته‌هایش را به نظم‌جهانی تحمیل نماید.

اما آیا اساساً ایران می‌تواند قدرت‌های منطقه‌ای را تحت فشار بگذارد یا آن‌ها را به امری مطابق میل خود، وادار کند؟ پیش از پاسخ به این پرسش، لازم است تا اندکی به نظم‌ نوینی که اندک اندک سلطه‌اش را بر نظام سیاسی جهان نشان می‌دهد اشاره کنیم:

جهان چند‌قطبی، جهان بدون قطب:

«اصلی‌ترین ویژگی روابط بین‌الملل در قرن بیست و یکم، فقدان قطبیت است. جهان دیگر تحت تسلط یک، دو یا چندین قدرت بزرگ نیست؛ بلکه‌ بازیگران بسیاری،‌ انواع مختلفی از قدرت را در اختیار دارند و آن را به نمایش می‌گذارند. این امر حاکی از یک دگردیسی شگرفت نسبت به گذشته است.
قرن بیست و یک در وضعیت چند‌قطبی آغاز شد. اما پس از پنجاه سال، و با گذشت دو جنگ جهانی و منازعات کوچک متعدد، سیستم دو‌قطبی ظهور پیدا کرد. پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی، سیستم دو‌قطبی راه را برای ظهور سیستم تک‌قطبی – تسلط انحصاری ایالات متحده بر جهان – هوار ساخت. اما امروز، قدرت، بسیار پراکنده است و ظهور یک سیستم بدون قطب، پرسش‌های جدیدی را ایجاد می‌کند» رچارد هاس. رئیس شورای روابط خارجی آمریکا. شهروند امروز. شماره‌ی 48. «فقدان قطبیت: جهان پس از سلطه‌ی ایالات متحده چگونه خواهد‌بود؟»

«جهان پس از سلطه‌ی بلامنازع ایالات متحده» مدتی است بسیار مورد توجه نظریه پردازان دیپلماتیک در جهان قرار گرفته‌است. از این نظر، روز به روز تحولات منطقه‌ای، خصوصاً در خاور‌میانه، بیشتر این ایده را تقویت می‌کند که در جهان امروز، قدرت به شدت شکسته و پلورال، در معادلات بین‌المللی ظاهر می‌شود.

پلورالیزم قدرت:

هاس، در تبیین بیشتر «نظم جدید جهانی» مورد‌ نظرش می‌گوید:

«در نگاه اول، جهان امروز چند قطبی به نظر می‌رسد. قدرت‌های اصلی شامل چین، اتحادیه‌ی اروپا، هند، ژاپن، روسیه و ایالات متحده. [...] اما جهان امروز، کاملاً از یک سیستم چند‌قطبی کلاسیک متفاوت است. مراکز قدرت متکثر‌تری وجود دارند و برخی از این مراکز قدرت، دولت – ملت نیستند. یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های سیستم بین المللی کنونی آن است که دولت- ملت‌ها انحصار قدرت و در برخی موارد برتری خود را از کف داده‌‌اند. دولت‌ها توسط سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی، شبه نظامیان و از مجموعه‌ی منتوعی از سازمانی‌های غیر دولتی و بنگاه‌های اقتصادی با چالش مواجه می‌شوند.
امروز قدرت در دستان متعدد و در مکان‌های متفاوت یافت می‌شود. علاوه بر شش قدرت اصلی جهان، چند قدرت منطقه‌ای دیگر نیز وجود دارند. برزیل، آرژانتین، شیلی، مکزیک و ونزوئلا در آمریکای لاتین، نیجریه وآفریقای جنوبی در آفریفا، مصر، ایران و عربستان سعودی درخاورمیانه، پاکستان در جنوب آسیا، استرالیا، اندونزی و کره‌ی جنوبی در شرق آسیا و اقیانوسیه. [..] همگی شایسته‌ی وارد شدن به این فهرست هستند.» منبع: همان

هاس، همچنین سازمان‌های بین‌المللی، گروه‌های بشردوستانه، گروه‌های تروریستی، شرکت‌های تجاری بزرگ و شبه‌نظامیان را نیز به فهرست خود اضافه می‌کند. واقعیت‌های موجود در دنیای امروز به خوبی بیان‌گر این واقعیت است که گروه‌های قدرت کوچک و حتی سرمایه‌دارن بزرگ می‌توانند خواست خود را به دیگر کشور‌ها و گاهی به قدرت‌های بزرگ بین‌اللمللی تحمیل نمایند. بحران اقتصادی در شرق آسیا در پی خروج سرمایه‌های «جرج سروس» نمونه‌ی واضح این مسئله است.

همچنین تعویض 5 اسیر مقاومت لبنان به همراه 200 شهید عرب با 2 نظامی کشته‌شده‌ی اسرائیلی نیز از دیگر نمونه‌های جدید این حقیقت است و نشان می‌دهد که یک گروه غیر دولتی چگونه می‌تواند «دولت اورشلیم» را علی‌رغم پشتیبانی سیاسی آمریکا و دیگر کشور‌های غربی، وادار به پذیرش خواسته‌هایش کند. (گویی سریال موفقت‌های مقاومت همچنان ادامه دارد. امروز اسرائیل اعلام کرد با آزادی «مروان برغوثی» و چند نفر دیگر از رهبران حماس موافقت کرده‌است. )

قدرت چگونه می‌شکند؟

هاس، پیش از آن‌که سه دلیل عمده‌ی خود را در خصوص عوامل ایجاد‌کننده‌ی چنین نظامی بیان کند، به یک مسئله‌ی مهم اشاره می‌کند:

«یکی دیگر از عواملی که امکان ظهور یک قدرت بزرگ، به عنوان رقیب اصلی ایالات متحده را محدود می‌سازد، این است که بسیاری از قدرت‌های بزرگ برای رفاه اقتصادی و ثبات سیاسی خود به سیستم بین‌المللی وابسته هستند. بدین‌ ترتیب آنان نمی‌خواهند نظمی را که تامین کننده‌ی منافع ملی آن‌ها است، در هم بریزند.» منبع: همان

در نتیجه می‌شود گفت، نظامات جزء وقدرت‌های خرد منطقه‌ای که اساساً برای تامین منافعشان به «سیستم بین‌امللی» وابسته نیستند، یا دولت‌هایی که به هر دلیل این نظام را با منافع ملی‌شان در تعارض ببینید، راحت‌تر می‌توانند در این نظم جاری اخلال ایجاد کنند یا با تهدید این نظام، خواسته‌هایشان را بر جهان تحمیل نمایند.

اگر‌چه هاس در تبیین دلایل تشکیل قدرت‌های جدید، تنها به ابعاد اقتصادی اشاره می‌کند اما دلایلش در حیطه‌ی عوامل مادی، مهم و واقعاً تاثیر گذارند.

هاس، توسعه‌ی دولت‌ها در اثر در هم آمیختن منابع انسانی و فنی و خط مشی اقتصادی دولت بوش که باعث تورم بی‌سابقه و کسری بودجه‌ی 2.5 برابر نسبت به سال 2001 شده‌است، دو عامل مهم در این میان می‌داند.

گذشته از آن، مصرف روز‌افزون انرژی در آمریکا که هر ساله به رشد اقتصادی کشور‌های حوزه‌ی خلیج فارس کمک می‌کند و از سوی دیگر، به دلیل بالارفتن قیمت نفت‌خام که بخش عمده‌ی آن در اثر سیاست‌های اقتصادی آمریکاست، باعث می‌شود تا سرمایه‌های جهانی به نقاط مختلف جهان، ‌به جز آمریکا، جذب شوند و از این طریق به تشکیل قدرت‌های جدید منطقه‌ای کمک کند.

فرش ایرانی؛ دیپلماسی ایرانی:

حالا که کمی در خصوص نحوه‌ و امکان تاثیر‌گذاری کشور‌های کوچک و قدرت‌های منطقه‌ای در معادلات بین‌المللی صحبت نمودیم، بهتر می‌توانیم رفتار دیپلماتیک ایران را تحلیل کنیم.

سابقه‌ی گفتگو‌های بین‌المللی از اواخر قرن 12 هجری خورشیدی و در جریان جدا‌شدن افغانستان* به این سو، همواره مشی دولت‌های بزرگ خارجی اینگونه بوده‌است که به نحوی (نظامی یا غیر نظامی) با تحت فشار گذاشتن ایران، هم او را به شرکت در مذاکرات و هم به پذیرش خواسته‌هایشان در جریان مذاکره، مجبور کنند.

اما به دلیل تغییراتی که نحوه‌ی وقوع آن‌ها را بعد‌تر و به طور جداگانه تشریح خواهم کرد، ج. ا. ایران به این نتیجه رسید که باید این ظرفیت را در درون نظام خود ایجاد کند که اولاً اجازه‌ی تشکیل یک چماق بین‌المللی علیه خویش را ندهد و ثانیاً توان خود را برای مقاومت در برابر این فشار‌ها افزایش دهد. و دست‌آخر به ظرفیتی برسد که بتواند در سطح منطقه خواسته‌های خود را به دیگر بازیگران، ‌تحمیل نماید.

حضور بی‌سابقه‌ی ایران در سازمان‌های منطقه‌ای و اجلاس‌های بین المللی (عضو ناظر شانگ‌های، عضور فعال غیر متعهد‌ها، شرکت هرساله در مقر سازمان ملل و …) باعث شده‌است تا در چند‌سال اخر ایالات متحده از ایجاد یک اجماع بین المللی علیه ایران باز بماند. (و این علی‌رغم تلاش‌های برخی عوامل داخلی برای تسریع روند صدور قطع‌نامه علیه ایران است!)

نقش‌آفرینی مشترک رئیس جمهور و علی لاریجانی، به عنوان دو بازوی سیاست‌خارجی، هم‌زمان، ضمن آن‌که مخالفت ایران را با وقت‌کشی و تضییع حقوق ملت بیان می‌داشت، علاقه‌ی تهران را برای حل و فصل مناقشات از طریق گفت‌و‌گو اثبات می‌نمود. این ترکیب، بعد‌ها و در قدم بعدی ج. ا. ایران به ترکییب رئیس جمهور، سعید جلیلی (نماینده‌ی رئیس جمهور در شورای عالی امنیت ملی و بعد‌ها نماینده‌ی رهبر در این شورا) تغییر یافت تا نقش آفرینی و حضور تعیین کننده‌ی ایران در مذاکرات پر‌رنگ‌تر شود.

سعید جلیلی: کار دیپلماسی مثل فرش ایرانی است که میلی‌متری جلو می‌رود، دیپلماسی ما نیز ظریف و دقیق است و انشاءا… پایانی زیبا، ظریف و با دوام خواهد داشت.

آخرین دور از مذاکرات هسته‌ای، با محوریت اتحادیه‌ی اروپایی در شرایطی آغاز شد که رفته رفته ایالات متحده برای تشکیل چماق خود، جو منطقه، خصوصا شرایط خلیج فارس را به سمت و سوی نظامی سوقی می‌داد و سعی داشت تا احتمال یک حمله‌ی نظامی قریب الوقوع به ایران را بالا نشان دهد.

اما بر خلاف همیشه، ایران تهدید آمریکا و اسرائیل را با یک بیانیه‌ی رسمی پاسخ نداد. شلیک 6 موشک «شهاب 3 » و نسل جدید «شهاب 4»، و پس از آن آزمایش مجدد اژدر «حوت» در خلیج فارس -که می‌تواند ناو‌های سریع را نیز هدف قرار دهد- نیروی دریایی ایالات متحده را وادار کرد تا بی سر و صدا، از تنگه‌ی هرمز عبور کرده و به آب‌های دریای عمان بگریزد.

ایران به این نکته هم بسنده نکرد. فرماندهان نظامی سپاه اعلام کردند، موشک‌هایشان را به سمت اهداف مشخصی در منطقه نشانه رفته و انگشتشان نیز روی ماشه است! به این ترتیب، ایران، نه تنها فشار چماق را از بالای سر خویش کنار زد که رسماً دولت‌های متخاصم را نیز تهدید کرد که برای استفاده از توان نظامی خویش، کوچکترین مانعی ندارد!

به خوبی آشکار است که ایران تصمیم گرفته است به 6 قدرت بزرگ جهان نشان دهد که قصد دارد از تمام ظرفیت‌هایش برای رسیدن به اهداف خود استفاده کند. پذیرش مذاکرات بدون پیش‌شرط و حضور نماینده‌ی آمریکا در این دور، نشان از تغییر سیاست‌های آمریکا در قبال ایران دارد.

اما این تازه ابتدای بازی است!

* پس از آن‌که کامران میرزا، حاکم هرات، از حکومت مرکزی ایران اعلام استقلال کرد، نیرو‌های نظامی قلعه‌ی مرکزی هرات را محاصره و چیزی نمانده بود که این شورش تجزیه‌طلبانه سرکوب شود، اما بریتانیا، با اشغال بندر‌عباس با «شاه» پیام فرستاد که اگر با کامران میرزا صلح نکند، به پیشوری در خاک ایران ادامه خواهد داد. به این ترتیب، افغانستان از ایران جدا شد.

ایالات متحده‌ی آمریکا، قول شرف داده‌است تا مانع مسدود شدن تنگه‌ی هرمز توسط ایران شود : «به ایران اجازه نخواهیم داد که تنگه هرمز را ببندد»آدمیرال آدام کوین کازگریف فرمانده ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا

1.تنگه ی هرمز کجاست؟

تنگه ی هرمز یک آبراهه‌ی استراتژیک است که نقطه‌ی اتصال خلیج فارس و دریای عمان محسوب می‌شود. در شمال، به ج. ا. ایران و در جنوب به عمان و عمارات متحده‌ی عربی محدود است. طبق اطلاعات ویکی‌پدیا 34 کیلومتر پهنا دارد و تنها راه اتصال به آبهای آزاد برای خلیج فارس است. اما تنها دو بخش 3 کیلومتری از عرض این تنگه، عمق کافی را برای کشتیرانی و عبور رزمناو‌ها دارد. 3 کیلومتر برای ورود به خلیج فارس و 3 کیلومتر برای خروج. ترانزیت مواد سوختی و دیگر کالا‌ها از آبهای ج. ا. ایران و عمان و تحت توافقنامه‌ی سازمان ملل متحد (United Nations Convention on the Law of the Sea) صورت می‌گیرد.

2.اهمیت تنگه‌ی هرمز
از آن‌جا که تنها راه ترانزیت نفت و دیگر فراورده‌های آن از منطقه‌ی خلیج فارس و کشور‌های حوزه‌ی آن، این تنگه‌ی است؛ می‌توان به اهمیت استراتژیک این آبراه پی برد. EIA می‌گوید 20 درصد نفت و فراورده‌های نفتی مورد نیاز دنیا از طریق این تنگه صادر می‌شود. ^[1]
بنا بر اظهار Energy Information Administration نرخ صادرات نفت خام از این تنگه 16.5 تا 17 میلیون بشکه در روز (bbl/d) است. این نفت توسط کشور‌های عربستان سعودی، ج. ا. ایران و عمارات متحده‌ی عربی تولید می‌شود. و تقریبا تمام دنیا مشتریان این نفت محسوب می‌شوند: «ژاپن، ایالات متحده، اروپای غربی و دیگر کشور‌های آسیایی»
مقام بعدی عبور نفت خام مربوط به تنگه‌ی مالاکا (Straits of Malacca) با نرخ 15 میلیون بشکه در روز و کانال سوئز با 4.5 ملیون بشکه در روز است.
گذشته از این، کشتی‌های حامل غلات، سنگ معدن و شکر مورد نیاز کشورهای عرب منطقه، و همین طور تسلیحات نظامی و مواد مصرفی مورد نیاز آمریکا برای تجهیز ناوگان دریایی خود نیز از طریق این تنگه وارد خلیج فارس می‌شود.

3. ایران چگونه پهنه‌ی آبی 34 کیلومتری را می بندد؟
نکته‌ی مهمی که باید به آن توجه کرد آن است که اهمیت استراتژیک تنگه‌ی هرمز وقتی دو چندان می‌شود که نگاهی به موقعیت جغرافیایی جزایر ایرانی تنب بزرگ و کوچک، سیری و ابوموسی بیاندازیم.
همان‌طور که پیش از این نیز تاکید شد، مسیر ورود به خلیج فارس، یک آبراهه‌ به عرض 3 کیلومتر و حد فاصل جزایر قشم و تنب بزرگ است. برای خروج از خلیج فارس نیز کشتی‌ها لاجرم از مسیری میان جزایر تنب بزرگ و کوچک و سیری و ابوموسی عبور می‌کنند.
با توجه به مسیر ترانزیت خلیج فارس به خوبی می‌توان به دلیل پافشای کشور‌های عرب حاشیه‌ی خلیج فارس بر نفی مالکیت این جزایر ایرانی به خوبی پی برد. موقعیت سوق‌الجیشی جزایر سه‌گانه، اشرافیت قابل توجهی را نصیب نیروهای ایرانی مستقر در این جزایر می‌کند به نحوی که مسیر عبور و مرور کشتی‌ها، گویی از میان دروازه‌های دژبانی واحد‌های دریایی سپاه و ارتش ج. ا. می‌گذرد.
اگرچه پهنه‌ی آبی به عرض 34 کیومتر را نمی‌توان به راحتی مسدود کرد اما از آن‌جا که تنها بخش کوچکی از این تنگه امکان عبور کشتی‌های نفت کش را فراهم می‌کند، کنترل عبور و مرور کشتی‌ها و همین‌طور مسدود کردن 6 کیلومتر از تنگه‌ی هرمز امر غیر‌ممکنی نمی‌نماید.
آژانس اطلاعات انرژی همچنین بیان می‌کند که مینهای دریایی باقی‌مانده‌ از زمان جنگ ایران و عراق هم این نگرانی بین‌المللی را تقویت می‌کند که ممکن است در اثر حوادث طبیعی یا کوچکترین تحریک نظامی، یادگار‌های جنگ نفت‌کش‌ها، عرصه‌ی آبی تنگه‌ی هرمز را «تنگ» نماید.
4. آیا جایگزینی برای ترانزیت نفت از این منطقه وجود دارد؟ ^[2]
بنا بر اظهار آژانس اطلاعات انرژی آمریکا، دو مسیر اصلی خط لوله به عنوان جایگزین برای مسیر ترانزیتی تنگه‌ی هرمز وجود دارد. بخش عمده‌ی این خطوط به دلیل اقتصادی نبودن، جنگ‌های اول و دوم خلیج و تیرگی روابط بین کشور‌های عرب منطقه تخریب یا بسته شده‌است. با این حال می‌توان به این مسیر‌ها به صورت اجمالی اشاره کرد:

آ) عربستان سعودی:

1. خط لوله‌ی شرقی – غربی () : این خط لوله به طول 745 مایل مهمترین گزینه برای مواقع ضرورت است. ظرفیت نهایی این خط لوله 5 میلیون بشکه در روز(bbl/d) است. با این وجود در حال حاضر با کمتر از نصف ظرفیت خود فعالیت می‌کند. به عبارت دیگر در صورت بسته شدن تنگه‌ی هرمز تنها امکان جبران 2.5 ملیون بشکه در روز از طریق این خط لوله وجود دارد.
2. خط لوله‌ی گاز مایع (Abqaiq-Yanbu Natural Gas Liquids (NGL) Pipeline) که به صورت موازی با خط لوله‌ی شرقی – غربی و با ظرفیت نهائی 290 هزار بشکه در روز فعالیت می‌کند. گفته می‌شود قرار است امسال ظرفیت این خط لوله به 550 هزار بشکه در روز افزایش بیابد.
3. خط لوله‌ی ترانزیتی عربی (Trans-Arabian Pipeline ( Tapline )) : این خط لوله وظیفه‌ی انتقال نفت را به اردن و لبنان داشت که پیش از این به دلایل مختلف (از جمله حمایت اردن از عراق در جنگ‌های سال 90-91 و ناآرامی‌های سال 84 لبنان ) کاملا بسته شد. در صورت بازگشایی، ظرفیت اصلی این خط لوله 50 هزار بشکه در روز خواهد بود.

ب) عراق:

1. خط لوله‌ی عراقی که از عربستان می‌گذرد: این خط لوله که نهایتاً به صورت موازی خط لوله‌ی شرقی – غربی عمل خواهد‌کرد، پس از حمله‌ی عراق به کویت در سال 90 بسته شد. در سال 2001 این خط لوله توسط عربستان سلب امتیاز شد و برای حمل گاز طبیعی با ظرفیت تقریبی 1.65 میلیون بشکه در روز تغییر کاربری داد.
2. خط لوله‌ی استراتژیک: در سال 75 توسط عراق و به صورت شمال – جنوب تاسیس شد که شامل دو خط لوله‌ی موازی است. خط لوله‌ی اول توان انتقال 700 هزار بشکه در روز را دارد. خط لوله‌ی دوم در جریان جنگ اول خلیج در سال 90 بسته شد. این خط لوله وظیفه‌ی انتقال نفت خام کرکوک را به خلیج فارس و انتقال نفت خام رومیلا (Rumaila) را به ترکیه برای حمل دریایی بر عهده دارد. ظرفیت نهایی هر دو بخش این خط لوله 1.4 ملیون بشکه در روز است که پیش از ترمیم و بازسازی امکان استفاده از آن وجود ندارد.
3. خط لوله‌ی عراق- ترکیه: این خط لوله از دو خط موازی تشکیل شده‌است که در سال‌‌های گذشته تنها به صورت موقت و با اهداف امنیتی از آن استفاده می‌شده است. خط اول با ظرفیت اسمی 1.1 ملیون بشکه در روز و خط دوم با ظرفیت اسمی 500 هزار بشکه در روز تاسیس شده‌است. با این حال گفته می‌شود در صورت تعمیرات لازم و بازسازی تنها قادر است کمتر از 300 بشکه در روز نفت خام را منتقل کند.
4. خط لوله‌ی عراق – سوریه – لبنان : این خط لوله در فاصله‌ی 2001 تا 2003 وظیفه‌ی انتقال 200 هزار بشکه در روز نفت خام را بر عهده داشته است. با این حال، در جریان جنگ دوم خلیج فارس، بالکل تعطیل شده است. این خط لوله از دو خط موازی تشکیل شده است که ظرفیت ترکیبی 700 بشکه در روز را بر عهده دارد. (گفته می‌شود در صورت حمله احتمالی به ایران، این خط لوله به دلیل عبور از کشور‌های سوریه و لبنان هیچ کارایی نخواهد داشت)

***

با توجه به موارد فوق، در خوش‌بینانه‌ترین حالت و در صورت به‌کارگیری تمام توان برای اصلاح و مرمت خطوط لوله‌ی قدمی، تنها امکان جایگزینی 7 ملیون بشکه در روز برای 17 ملیون بشکه نفت عبوری از تنگه‌ی هرمز وجود دارد.
از سوی دیگر، خطوط زمینی نفت، از امنیت بسیار پایینی برخوردار هستند به نحوی که به سادگی می‌توان آن‌ها را هدف قرار داد و عملاً حفاظت صد در صدی نیز نمی‌توان از آن‌ها به عمل آورد. به عبارت دیگر، همان‌طور که در جنگ دوم خلیج فارس، نیرو‌های ائتلاف، خطوط اصلی انتقال نفت عراق را منهدم کردند، ممکن است بار دیگر هم چنین اتفاقی، ولی این بار برای دیگر کشور‌های عرب منطقه، بیافتد!

5. آیا ایران می تواند؟
برخی بر این باور هستند که بسته شدن تنگه‌ی هرمز، زیان اقتصادی فراوانی به ایران وارد خواهد‌کرد، چرا که به تبع، ایران هم قادر نخواهد بود، نفت تولیدی خود را بفروشد. اما نکته‌ی حائز اهمیت در این میان آن است که در صورتی که به هر دلیلی حمله‌ی نظامی به ایران صورت بگیرد و ایران ناگزیر به بستن تنگه‌ی هرمز شود، قطعاً به دلیل شرایط بحرانی سکو‌های نفتی منطقه، اساساً نفتی فروخته نمی‌شود چون کسی نمی‌تواند امنیت لازم برای ترانزیت را تعیین کند.
به گزارش پایگاه «ایران دیپلماسی»، ج. ا. ایران پیش از این از استقرار سپر‌های دفاعی موشکی و همین‌طور پدافند هوایی در جزیره‌ی استراتژیک ابوموسی خبر داده است. خبر‌های غیر رسمی دیگر نیز از استقرار سامانه‌های موشکی دفاعی سپاه پاسداران در جزایر تنب بزرگ و کوچک حکایت می‌کند.
همچنین بنا بر اطلاعات موثق، سامانه‌های زیر سطحی به صورت تله‌هایی برای ناو‌های هواپیما بر در تنگه‌ی هرمز ایجاد خواهد شد که مقامات غربی می‌گویند می‌تواند بسیار موثر باشد.
همچنین موشک‌های کرم‌ابریشم چینی مستقر در پایگاه زمینی در بندر‌عباس، توانایی انهدام ناو‌های مهاجم عبوری از تنگه‌ی هرمز را دارند.

به گزارش رجا نیوز،‌ آزمایش موشکی سپاه پاسداران در رزمایش پیامبر اعظم 2، تمرینی برای بستن تنگه‌ی هرمز است:

در پنجمین روز رزمایش پیامبر اعظم 2 آتش پرحجم و متمرکز توپخانه ها و راکت اندازها بر روی منطقه‌ای با عرض 30 و عمق 50 کیلومتر در دریا به وسیله نیروی زمینی و نیروی دریایی سپاه پاسداران به اجرا در آمد.بنا به این گزارش رزمایش امروز در واقع تمرینی برای بستن تنگه استراتژیک هرمز در مواقع اضطراری بود، چرا که عرض و عمق انتخابی رزمایش شبیه سازی شده عرض و عمق تنگه هرمز است.
در این باره قرارگاه تبلیغات و عملیات روانی رزمایش پیامبر اعظم 2 گزارش داد، برد توپخانه ها و راکت اندازهایی که امروز به منظور رهگیری دریایی مورد استفاده قرار گرفت تا 75 کیلومتر بود.

رسانه‌های مختلف دنیا این رزمایش را پوشش خبری دادند.

ایران در تابستان سال گذشته طی رزمایش بزرگ ضربت ذولفقار نشان داد که توانایی مسدود کردن تنگه‌ی هرمز را دارد. (گزارش رسانه‌های منطقه از این رزمایش) اما به راستی برنامه‌ی ایران چیست؟
6.برنامه‌ی ایران چیست؟ ^[3]
پایگاه نیوز‌مکس می‌گوید طرح ایران برای مسدود کردن تنگه‌ی هرمز بر پایه‌ی یک کمربند مین دریایی با توانایی منهدم کردن ناو‌های هواپیما بر آمریکایی است. نیوز‌مکس از قول منابع آگاه خود و همین‌طور اسنادی که در اختیار دارد، می‌گوید طراح برنامه‌ی نظامی ایران برای زمین‌گیر کردن ایالات‌متحده در خلیج فارس، «دریادار عباس محتاج» است.
نیوز‌مکس در باره‌ی جزئیات این طرح معتقد است که ایران از طریق C41 و ماهواره‌های نظارتی بر اجرای طرح نظارت می‌کند. این ماهواره‌ها ممکن است ماهواره‌های اقتصادی یا ماهواره‌های کشور‌های متحد ایران باشد.
عملیات با حرکت پیاپی قایق‌های انفجاری به سمت کشتی‌های جنگی مهاجم توسط «گردان‌های عاشورا» آغاز می‌شود. اولین امواج شامل یک هزار قایق کوچک تندرو مجهز به پرتاب‌کننده‌ی راکت، «هوی-ماچین-گانز» و موشک‌های ضد‌تانک خواهد بود.
در مرحله‌ی دوم، زیردریایی‌های انتحاری، زیر دریایی‌های ساخت روسیه (Kilo-class) و زیردریایی‌های چینی (Huodong) هدف‌های خود را منهدم خواهند کرد.
کارشناسان نیروی دریایی معتقدند در برابر قایق‌های 114 فوتی چینی مجهز به رادار‌‌های پیشرفته‌ی هدایتی C-802 و دیگر تجهیزات نظامی (نتونستم ترجمه کنم!) پدافند موثری وجود ندارد. اسکات رد – فرمانده‌ دریایی آمریکا در خلیج فارس – این سامانه را ابعاد جدیدی از تهدید دریایی ایران دانست.
ایرانیان همچنین برنامه‌ای برای مین‌گذاری گسترده در خلیج فارس و نزدیک تنگه‌ی هرمز به عنوان تله‌گذاری موثر برای کشتی‌هایی که قصد ورود به خلیج فارس را دارند، طرح ریزی کرده‌اند.

این کشتی‌ها پیش از ورود به خلیج فارس مورد حمله‌ ی توپخانه ی ساحلی و موشک های پرقدرت کرم ابریشم قرار خواهند گرفت.
امروزه ایران مین‌های زیر‌سطحی EM-53 را که در سال 90 از چین خریده‌است در اختیار دارد که تهدید کننده‌ی جدی برای قایق‌های آمریکایی محسوب می‌شود. عامل‌های راکتی این سامانه می‌تواند با سرعت 70 مایل بر ساعت اهدافش را نابود کند. کارشناسان معتقدند این سامانه می‌تواند ناو‌های هواپیما‌بر آمریکایی را «ناک اوت» کند!
Joseph Tenaglia- فرمانده‌ی بازنشسته‌ی نیروی دریای آمریکا معتقد است :

«من فکر می‌کنم این می‌تواند برای هر دریاسالاری گیج‌کننده باشد که با ترکیبی از مین‌ها، قایق‌های کوچک، موشک‌های ضد قایق، اژدر‌ها، توپخانه‌ی ساحلی و موشک‌های کرم ابریشم رو به رو شود. این یک تهدید واقعی است.»

اگرچه اسناد در دسترس نیوز‌مکس توسط مقامات پنتاگون و تهران تایید نشده‌است اما تسلیحات خریداری شده، طرح‌های توسعه‌ی وزارت دفاع و همین‌طور ابعاد استراتژیک منطقه تا حد زیادی با گزارش این پایگاه همخوانی دارد.
7. آیا لازم است تا تنگه‌ی هرمز کاملا مسدود شود؟

«ایران لازم نیست تنگه را ببند. با مختل کردن عبور و مرور تانکرها می تواند تاثیر گذار باشد.» دکتر پل راجرز، استاد مطالعات صلح در دانشگاه برادفورد [لینک]
از آن‌جایی که سابقه‌ی جنگ نفت کش‌ها در جریان جنگ تحمیلی نشان داده‌است، ترانزیت فراورده‌های نفتی و نفت خام از منطقه بیش از همه نیازمند امنیت است. به عبارت دیگر، اگر‌چه غرب در کشاکش نبرد ایران و عراق هم برای حمایت مالی از رژیم بعث و هم تامین نیاز‌های انرژیک خود، با تمام توان برای انتقال نفت از خلیج فارس تلاش کرد، اما کاهش 25 درصدری صادرات نفت در یک دوره‌ی زمانی کوتاه اواخر جنگ نشان داد که ادامه‌ی بی‌سباطی در منطقه‌ی خلیج فارس تا چه اندازه می‌تواند مخرب باشد.

پی‌نوشت:
در ترجمه‌ی دو مقاله‌ی اصلی که برای این یادداشت از آن‌ها استفاده کرده‌ام ممکن است ایراداتی وجود داشته باشد.
برخی اطلاعات و آمار‌های ارائه شده، چنان‌که ذکر شد، از منابع غیر دولتی استخراج شده‌است. از این رو نمی‌توان آن‌ها را غیر قابل خدشه دانست.
پاورقی:

1) اگر‌چه فرمانده‌ ناوگان پنجم آمریکا مستقر در خلیج فارس، این رقم را 40 درصد نفت خام مورد نیاز دنیا اعلام می‌کند! [لینک]
2) این بخش از یادداشت ترجمه‌ای است آزادی است از Persian Gulf Region: Export Routes
3) این بخش از یادداشت ترجمه‌ی آزادی است از Iran Readies Plan to Close Strait of Hormuz

مرتبط:
چرا حمله به ایران اتفاق نخواهد افتاد؟

«وقتی از پله‌های هواپیمایی که در خاورمیانه فرود آمده است پایین می‌آیم، ترس عمیقی وجودم را فرا می‌گیرد. بوی تنش به مشامم می‌رسد. دیگر این مرزهای کشورها نیست که در معرض خطر قرار دارد. ابرهای تیره‌ای در آسمان منطقه سایه افکنده است که مقدمات را برای رویارویی‌هایی آماده می‌کند.» غسان شربل – سردبیر الحیات چاپ لندن

و این تنش‌ها و تهدید‌های آشکار و پنهانی که از سوی «منابع آگاه» هر روز به اطلاع رسانه‌ها می‌رسد و تاکید می‌کند که همه‌ی گزینه‌ها روی میز اند! از جمله گزینه‌ی نظامی، نهایتاً با مقاله‌ی هرش به نقطه‌ی اوج خود رسید.

«… محور طرح‌های مزبور [در تابستان امسال] بمباران گسترده ایران و اهداف آنها شامل تاسیسات هسته‌ای شناخته‌شده و مشکوک و دیگر اماکن نظامی و زیرساختی آن کشور بود. اما هم‌اینک تاکید بر حملات محدود به تاسیسات متعلق به سپاه پاسداران در تهران و سایر نقاط است که طبق ادعای دولت امریکا منبع حمله به نیروهای امریکا در خاک عراق هستند. آنچه در ابتدا به عنوان ماموریتی برای مقابله با تولید سلاح هسته‌ای مطرح شده بود اکنون به صورت ماموریتی برای مقابله با تروریسم در آمده است.» سیمون هرش – نیویورکر – 30 سپتامبر (ترجمه: ستوده پارسا – رادیو زمانه)

هرش، همچنین توضیح می‌دهد که بزرگ‌ترین تقویت‌کننده‌ی احتمال وقوع یک حمله‌ی نظامی چیست:

« در واشینگتن و در سطح خاورمیانه این حقیقت روزبه‌روز بیشتر درک می‌شود که ایران دارد به صورت برنده ژئوپولیتیک جنگ عراق در می‌آید.»

اما نئوکان‌ها تا چه حد می‌توانند به این «احتمال» دل‌خوش باشند؟ شواهد آشکاری وجود دارد که نشان می‌دهند احتمال وقوع چنین حمله‌ای،‌ لا‌اقل در دهه‌ی اخیر، بسیار ناچیز است.

آن‌چه از مصاحبه‌های مقامات سابق ارتش رژیم صهیونیستی و همچنین، سخنان هرش بر می‌آید، چنین حمله‌ای اساساً در حد حملات سریع و کوتاه «بزن در رو» طراحی شده‌است تا با کمترین هزینه‌ی اجتماعی – نظامی اهداف موثر در برنامه‌ی هسته‌ای جمهوری اسلامی را نابود کنند. اما چه کسی تضمین داده‌است که ابعاد چنین حمله‌ای در همین اندازه باقی بماند. حتی سیاست‌مداران کاخ سفید هم در این باره ابراز تردید کرده‌اند. از این گذشته، یقیناً این هجوم، پاسخ سخت ایران را همراه خواهد داشت. چرا که اگر ایران (به فرض محال) از ترس گسترده‌تر شدن ابعاد خسارات وارده، از عکس‌العمل خودداری کند،‌ باعث می‌شود تا غرب در تعامل با ایران، برای گرفتن کوچک‌ترین امتیازی، دست به تهدیدات نظامی بزند. از سوی دیگر سخنان مقامات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هم چنین چیزی را تایید نمی‌کند:

«درست است که آنها از نظر نظامی توان حمله به ایران را دارند، اما موضوع مهم این است که آیا از این حمله‌ی خود نتیجه هم خواهند گرفت یا نه. وی با اشاره به اقدامات پدافند غیرعامل و گسترده بودن در سراسر کشور، مجموعه های مورد اعلام دشمنان را محل‌هایی شناخته شده دانست و گفت: آنها بدانند که هر اقدامی علیه این مراکز، شروع به جنگ تلقی شده و پاسخ ما آنها را پشیمان می‌کند. البته ممکن است که آنها به فکر حمله موشکی یا هوایی باشند که نحوه پاسخ کوبنده ایران مشخص و برنامه ریزی شده است.» سردار سرلشکر محمد‌علی جعفری – فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

منابع غربی اذعان می‌کنند که ایران توان موشکی به شدت مخربی را می‌تواند علیه رزم‌ناو‌های آمریکایی در خلیج فارس اعمال نماید و با توجه به سیطره‌ی بلامنازع ج. ا. ایران بر تنگه‌ی استراتژیک هرمز،  سپاه پاسداران می‌تواند خلیج فارس را به قبرستان تسلیحات آمریکایی تبدیل کند :

«ایران در اکتبر گذشته ادعا کرده‌است که می‌تواند ظرف یک دقیقه 11000 راکت را بر سر دشمن ببارد. و این نرخ از شلیک می‌تواند ادامه داشتبه باشد. » اسکات پترسون – کریستین ساینس مانیتور – 20 جون 2008

اگرچه «یک مشاور سابق وزارت خارجه‌ی آمریکا» در گفتگو با هرش ادعای علامت‌گذاری با اسپری بر روی بدنه‌ی ناو‌های آمریکایی توسط قایق‌های تند روی ایرانی را یک «بلف» می‌داند اما حتی اگر به اعتقاد ایشان این اتفاق در پایگاه آمریکا در قطر و در لنگرگاه رخ داده باشد،  نشان از توان رخنه‌ی غیر محسوس نیرو‌های مخصوص ایرانی به مناطق بیش از اندازه نزدیک به ناو‌های آمریکایی دارد.
و نمی‌شود باور کرد که مقامات برنامه‌ریز در پنتاگون از چنین مواردی بی‌خبر باشند. از این رو، بدون تردید می‌توان گفت، یک نبرد محدود هوایی – موشکی، جز در رویا تحقق نخواهد یافت و بلافاصله پس از افروخته شدن نخستین شعله‌ها، منطقه در گیر یک جنگ تمام عیار خواهد‌شد که دایره‌ی عمل آن حتی فراتر از خاور میانه خواهد بود.

***

بند‌های افشا شده‌ی توافق‌نامه‌ی امنیتی بغداد – واشنگتن (که البته گفته می‌شود از دستور کار خارج شده‌است) تاکید می‌کنند که آمریکا در پی آن است تا با توجیه مقابله با کشور‌هایی که حامی گروه‌های تروریست در عراق هستند، از طریق عراق به این کشور‌ها یورش نظامی ببرد.

یکی دیگر از دلایل تضعیف پایه‌های گزینه‌ی حمله‌ی نظامی، عدم پایداری وضعیت نیرو‌های ائتلاف در عراق است. بنابر گزارش‌ تیم پزشکی ارتش ایالات متحده، حدود 30 درصد از سربازان این کشور در عراق و افغانستان به نوعی از افسردگی رنج می‌برند.

«29 درصد از این سربازان [سربازان آمریکایی در عراق و افغانستان] دارو‌های قوی ضد افسردگی و قرص‌های خواب آور استفاده می‌کنند؛ بر اساس گزارش‌ها تنها در سال 2004 پزشکان 147 میلیون نسخه‌ دارو‌های ضد افسردگی برای سربازان آمریکایی نوشته‌اند.  بر اساس این گزارش در سال 2006 ، 70درصد از سربازانی که از این داروها استفاده کرده‌اند به بهبود نسبی دست یافته‌اند، اما هم‌چنان وضعیت روحی سربازان آمریکایی وخیم است و 30 درصد آنها از بیماری افسردگی موقت و 10 درصد از افسردگی دایم و دیگر امراض روانی رنج می‌برند.» تازه‌ترین گزارش تیم پزشکی ارتش آمریکا.  خبرگزاری سوریه. نقل خبر از ایسنا.

از دیگر سو، مقامات آمریکایی از سرنگونی دیکتاتور عراق تاکنون همواره از مداخلات ایران در روند استقرار دموکراسی در عراق شکایت داشته‌اند. در صورتی که این ادعای اثبات نشده‌ی ایشان را مبنا قرار دهیم،‌ آدمیرال‌های آمریکا چگونه انتظار خواهند داشت که توان بسیج نیرو‌ی پشتیبان برای تهاجم به ایران را در عراق داشته باشند. به عبارت دیگر، وضعیت ارتش آمریکا در عراق اگر امروز اندکی بهتر از 2 سال گذشته‌است، به تایید خودشان، مدیون همکاری‌های ایران است.

یقیناً در صورت کوچکترین تعدی به مرز‌های هوایی یا زمینی ج. ا. ایران، ایران از حداکثر توانش در عراق استفاده خواهد کرد. (رجوع کنید به اکثریت شیعه در عراق‌، ارتباط مراجع عراق با ایران، وضعیت پناهندگی سیاسی مقامات بلندپایه‌ی عراقی در زمان صدام به ایران، وضعیت ایالت سلیمانیه‌ی عراق، به عنوان مثال در بستن فرودگاه سلیمانیه به منظور جلوگیری از انتقال مقامات بازداشت‌شده‌ی ایرانی در سال گذشته، عملیات پیش‌مرگان کرد عراقی در محافظت از ریاست جمهوری اسلامی ایران در سفر به عراق و… )

***

هرش همچنین ادعا می‌کند بیشترین مشوقان پرزیدنت بوش برای اقدام نظامی، گذشته از نو محافظه‌کاران، لابی صهیونیست‌ها و رژیم اشغالگر قدس است. همچنین گفته می‌شود صهیونیست‌ها اخیراً یک مانور نظامی هوایی به منظور  بمباران تاسیسات هسته‌ای ایران برگزار کرده‌اند. سال گذشته‌ی میلادی هم رژیم صهیونیستی، در اقدامی غافل‌گیر کننده، یک نیروگاه در سوریه را که از دید این رژیم مشکوک بود، بمباران کرد. همه‌ی این شواهد از نقش تاثیر گذار اسرائیل در حمله‌ی احتمالی به ایران حکایت دارند. اما آیا اسرائیل در وضعیت مناسبی برای ساماندهی یا شرکت در چنین عملیاتی است؟

حادثه‌ی ترور نافرجام نیکولا سارکوزی در فرودگاه تلاویو ، عملیات استشهادی متعدد در چند ماه اخیر در داخل سرزمین‌های اشغالی،‌ رسوایی مالی اخیر ایهود اولمرت – نخست وزیر – و نهایتاً تعویض شکننده‌ی اسرای لبنانی با دو اسیر صهیونیست، نشان از عدم پایداری شرایط سیاسی در داخل سرزمین‌های اشغالی دارند.

در کنار این مسئله، شکست مفتضحانه‌ی اسرائیل در سال 2006 در جنگ مقابل حزب‌الله، شکست طرح خلع سلاح مقاومت در ماه‌های گذشته و جشن ورود اسرای لبنانی و فلسطینی، روحیه‌ی فوق‌العاده‌ای را به رزمندگان مقاومت داده‌است. سید حسن نصر‌الله، در تازه‌ترین سخنان رسانه‌ای خود گفته‌است که «اسرائیل ناتوان تر از آن است که به ایران حمله کند.»  چه آن‌که این رژیم توان رویایی مجدد با مقاومت را نیز امروز ندارد.

«توپخانه حزب‌الله در جنگ دوم لبنان دارای حدود چهارده هزار موشک بود که حدود 4200 عدد آنها از جمله حدود دویست موشک میان‌برد شلیک شد.» ژنرال ایتان الیاهو – فرمانده سابق نیروی هوایی اسرائیل [لینک]

بر آورد‌های منابع غربی نسبت به توان نظامی – موشکی حزب‌الله در حال حاضر خیلی دقیق نیست. با این‌حال آمادگی نظامی مقاومت یکی از بزرگترین عوامل بازدارنده از حمله به ایران است. منابع صهیونیستی اعلام کرده‌اند 30000 موشک که توسط ایران ارتقا و تقویت شده‌اند در جریان جنگ 33 روزه به مواضع حزب‌الله منتقل شده‌اند. و با اتکا به این‌ها، حزب‌الله می‌تواند هر هدفی را در سرزمین‌های اشغالی مورد اصابت قرار دهد؛ از جمله اهداف و موقعیت‌های هسته‌ای اسرائیل را. به علاوه، حزب الله در تابستان داغ نشان داد که بدون بهره‌گیری از چنین توان موشکی مورد ادعای اسرائیل هم می‌تواند در برابر کماندو‌های این رژیم مقاومت کند.

همچنین تخمین‌های غیر دقیقی هم از میزان موشک‌های شلیک‌شده از سوریه و لبنان به سوی اهدافی در اسرائیل وجود دارد:

«ژنرال الیاهو، [همچنین] بنا بر سابقه جنگ خلیج فارس برآورد کرد که در جنگ بعدی، ایران و سوریه ممکن است بین 250 تا 300 موشک دوربرد (شهاب و اسکاد) به اسرائیل شلیک کنند و حدود پنج هزار موشک میان‌برد دیگر نیز از لبنان شلیک شود.»

علی رغم تاکید مقامات صهیونیستی، بعید به نظر می‌رسد در جنگ احتمالی، سوریه وارد عمل شود، مگر آن‌که ابعاد جنگ از آن‌چه در نظر کارشناسان هست،‌ بسیار بسیار فراتر برود.

***

آن‌چه تا این‌جا مورد بررسی قرار گرفت، عوامل بازدارنده‌ی غیر متمرکز ج. ا. ایران در برابر حملات نظامی بود. منابع مختلف، اطلاعات دقیقی از ابعاد توان موشکی و نظامی ایران ارائه نکرده‌اند.

ایران،‌ تنها کشوری در دنیا است که دو ارتش کاملا مستقل و پیشرفته دارد. گذشته از‌ آن، توان بسیج نیروی داو‌طلب در حد غیر قابل تصوری نیز داراست. ایران با داشتن 540 هزار نیروی نظامی رسمی، بزرگ‌ترین ارتش را در خاورمیانه دارد و از این لحاظ برتری مطلقی نسبت به مهاجمین خواهد داشت. رزم‌آیش‌های متعدد ج. ا. ایران در خلیج فارس و تست انواع تسلیحات زیر‌سطحی و رو‌سطحی نشان از آمادگی نیروی دریایی سپاه دارد. گذشته از آن، حضور طولانی مدت شناور‌های آمریکایی در منطقه این فرصت را به ایران داده است تا برآورد‌های دقیق‌تری نسبت به توان این کشور داشته باشد.

«سپاه پاسداران به پیشرفته‌ترین موشکها مجهز است که می‌توانند ضربات مهلکی به شناورها و تجهیزات دریایی دشمن وارد کنند. همچنین قایق‌های تندرو نیروی دریایی سپاه با تجهیزات خود و طرح‌های عملیاتی که بر اساس نقاط ضعف نیروی دریایی دشمن و ابداعات متخصصان و کارشناسان این نیروست، هر متجاوزی را به قعر آبهای خلیج فارس می‌فرستند.» سردار سرلشکر محمدعلی جعفری فرمانده کل سپاه [لینک]

مقامات صهیونیست نیز بارها نسبت به توان موشک‌های قاره‌پیمای ایرانی ابراز نگرانی کرده‌اند و به خوبی می‌دانند که وقتی رهبر جمهوری اسلامی اعلام می‌کند :

«آمریکایی‌ها باید بدانند که اگر ایشان به ایران حمله کنند، منافع ایشان در هر کجای دنیا که ممکن باشد مورد آسیب واقع خواهد شد.»

اولین نقطه از منافع آمریکا، سرزمین‌های اشغالی خواهد بود.

در سال‌های پس از جنگ تحمیلی سیاست‌های خودکفایی در وزارت دفاع چنان موفق بوده‌است که امروزه طبق آماری غیر رسمی، جمهوری اسلامی صادرات نظامی به 50 کشور دنیا دارد. وجود عبارت ممنوعیت خرید تسلیحات از ایران در بند‌‌های قطع‌نامه‌ی 1803 شورای امنیت نشان از پشرفت بیش از حد تصور در صنایع نظامی ایران دارد.

***

اما موقعیت خاص ژئوپلوتیک ایران و همین‌طور، نحوه‌ی تعامل آن در معادلات بین‌المللی عوامل بازدارنده‌ی اقتصادی قوی را نیز برای این کشور فراهم آورده‌است. اگرچه فرمانده‌ی نظامی آمریکا در خلیج فارس مستقر در قطر مدعی شده به هیچ وجه اجازه‌ی مسدود شدن تنگه‌ی هرمز و شاهراه نفتی را به ایران نخواهد داد اما نگرانی‌های مقامات اقتصادی ایالات متحده و همین‌طور اتحادیه‌ی اروپایی نشان از خسارت‌های جبران ناپذیر اقتصادی وقوع جنگ در خلیج فارس دارد. رئیس ستاد کل نیرو‌های مسلح ایران در این باره می‌گوید:

«برای بازبودن تنگه هرمز اهمیت زیادی قایل هستیم اما همه کشورهای دیگر باید توجه داشته باشند که چنانچه منافع ایران در این منطقه نادیده گرفته شود بدیهی است ما نیز اجازه استفاده به دیگران را نخواهیم داد.» سردار سرلشکر سیدحسن فیروزآبادی رئیس ستادکل نیروهای مسلح

اما حتی نیازی به بسته بودن تنگه‌ی هرمز نیست تا کشور‌های غربی با بحران سوخت مواجه شوند. اپک حتی بیان می‌دارد که توان جبران کاهش تولید ایران را ندارد :

«این مساله کاملا بدیهی است که اگر روزانه 4 میلیون بشکه از عرضه جهانی نفت کاهش یابد ، با مشکل بزرگی روبرو خواهیم شد . اوپک به هیچ وجه توان جبران کمبود تولید نفت ایران را نخواهد داشت .» رییس سازمان کشورهای صادر کننده نفت اوپک

همچنین خطر افزایش بهای نفت تا حد 300 دلار ممکن است به وقوع اغتشاش‌های اجتماعی در اروپا و آمریکا منجر شود چرا که هزینه‌ی فراورده‌های سوختی هم اکنون هم برای بسیاری از مالیات دهنده‌های غربی سرسام آور است:

«بنزین چهار دلاری (‌به ازای هر گالن‌)، بازتاب نفت صد دلاری است چرا که دستهای کمپانی‌های پالایش نفت، به شدت بسته است و شرایطشان بسیار سخت. در صورت افزایش بهای نفت به 300 دلار، شما بنزین 12 دلاری (‌به ازای هر گالن‌) خواهید داشت که این به خودی خود هم ارز با شورش و اغتشاش در نیویورک، لوس انجلس، هارلم، اوک لند، کلیو لند، دیترویت و دلس است.» رابرد بیر- تایم [لینک] ترجمه:‌فرامرز قاسمی – آفتاب [لینک]

نکته‌ی قابل توجه در این رابطه آن است که مردم ایران پیش از این و زمانی که قیمت نفت (در صورت فروش) کمتر از 4 دلار بود، توانسته‌اند روزگار بگذرانند و به نحوی تجربه‌ی روز‌های بد را داشته‌اند اما آیا اروپائیان که برای چند درصد افزایش بهای مالیات بر سوخت اعتصاب می‌کنند خواهند توانست فشار اقتصادی یک جنگ دیگر را تحمل کنند؟

***

اما مهدی محمدی – کارشناس دیپلماتیک و سردبیر کیهان – در باره‌ی عواقب حمله‌ی احتمالی به غرب هشدار می‌دهد:

«بعلاوه امریکایی ها و اسراییلی ها خوب می دانند، چنین حمله ای حتی اگر انجام بگیرد در دستیابی به مهم ترین هدف خود که همان متوقف ساختن برنامه هسته ای ایران است قطعا شکست خواهد خورد. برنامه ایران حتی اگر به طور کامل نابود شود، امری که احتمال وقوع آن دقیقا مساوی صفر است، به سادگی و ظرف مدت زمان بسیار کوتاهی بازیابی خواهد شد منتها با این تفاوت که در آن شرایط همانطور که مدیر کل آژانس دو روز پیش گفت ممکن است تجدیدنظری اساسی در اهداف آن صورت بگیرد و نهایتا به یک نقض غرض هولناک برای غرب تبدیل شود.»

باید به این نکته هم توجه داشت که در صورت حمله، ایران به راحتی قادر خواهد بود اثبات کند بخش عمده‌ی اطلاعات نظامی مورد استفاده در این عملیات از منابعی چون آژانس بین المللی خارج شده‌است و به استناد همین دلیل ساده می‌تواند بازرسان آژانس را از کشور اخراج و برنامه‌ی هسته‌ای را (حتی در صورتی که تغییری در ماهیت نداشته باشد) به صورت محرمانه پیگیری کند.

علی رغم همه‌ی آن‌چه بدان تاکید شد، حضور منوچهر متکی در آمریکا، اظهارات تبلیغاتی مقامات نظامی ایران مبنی بر حفر 300 هزار قبر برای کشته شدگان متجاوز و همین‌طور اظهارات اخیر علی‌اکبر ولایتی نشان از آن دارد که مقامات جمهوری اسلامی،  به خوبی دریافته‌اند که حریفی که در مقابل ایستاده‌است، به مراتب خطرناک‌تر و غیر قابل پیش‌بینی‌تر از زنگی مست است! اما حتی زنگی مست هم توسط گروهی از عقلا محاط شده‌است. این‌طور نیست؟

دو قسمت مستند به اسم دموکراسی در شب های گذشته از شبکه اول سیما پخش شد. در این میان بازخورد‌های متفاوتی رو مشاهده‌کردیم . چند نکته درباره این برنامه به ذهنم می‌رسه که مختصراْ اینجا می‌نویسم:

1. اگر چه ترکیب 2 بخش اصلی برنامه (اعترافات سه نفر مورد نظر و مستندی که در ارتباط با انقلاب‌های رنگین بود ) کمی گیج کننده‌بود ولی از این جهت که چند هدف کلی رو پوشش می‌داد، مطلوب به نظر می‌رسید .
2. در بخشی از برنامه به خوبی سابقه فعالیت‌های بنیاد سوروس در زمینه طرح‌ریزی و پشتیبانی از انقلاب‌های رنگی بیان شد. (مستندی که فکر کنم ساخت روسیه بود )
3. دو روی سکه فعالیت‌های موسسه ای مانند سوروس آن هم از زبان کیان تاجبخش شنیدنی‌بود . در وجه ظاهری فعالیت‌هائی همچون افزایش سطح آگاهی عمومی، ارتقای دانسته‌های بهداشتی و کمک به بهبود وضع موجود، برگزاری سمینارهای بین‌المللی با هدف اصلی تشکیل لابی‌های متعدد در ورای برنامه اصلی سمینار، تجهیز کتابخانه‌ها، کمک‌های علمی به بنیاد‌ها و موسسه‌های پژوهشی و .. و در باطن امر هم هدف‌هائی چون تکمیل حلقه‌های انسانی، آشنا کردن فعالین اجتماعی با یکدیگر، انجام مطالعات اجتماعی با هدف بررسی اشتراکات ایران با کشور‌های جدا شده از شوروی، شناسائی نیروهای فعال اجتماعی و بالاخره زمینه‌سازی برای وقوع یک انقلاب مخملی.
4. مرور اندیشه‌های شخص جورج سوروس در زمینه گسترش ایده جامعه باز (منشا چنین تفکری و جزئیات آن ) توسط کیان تاجبخش برایم جالب‌بود.
5. بررسی نقش موسسه‌هایی چون ویلسون در زمینه بورس کردن نیروهای همسو (ماجرای علی افشاری که توسط هاله استفندیاری بیان شد )
6. استفاده (سوء استفاده ) از نیروی سرشار جوانی در کنار خامی و سطحی بودن دانسته‌های اجتماعی در این پروژه‌ها نقش کلیدی دارد .
7. استفاده از تجربیات انقلاب‌های گذشته و بررسی تفاوت‌های جامعه هدف جدید با موارد آزمایش شده گذشته، نشان از بینش حرفه‌ای به مقوله تحولات اجتماعی دارد.
8. تکیه اساسی بر لزوم ایجاد شکاف بین حاکمیت و مردم نکته مهم بعدی است . توجه به ساز و کارهای مورد استفاده خالی از ارزش نیست . اول؛ تلاش در زمینه تضعیف حاکمیت/دولت. دوم؛ تقویت و توان‌مند سازی تشکل‌های غیر دولتی. ( در مورد تجهیز کتابخانه‌های دانشگاهی تاجبخش به وضوح بیان کرد در این طرح تکیه بر نقش اساسی دادن به یک تشکل غیر دولتی بوده‌است. )
9. با توجه به میزان هزینه‌های صرف شده بر سر چنین پروژه‌‌هائی توسط آمریکا (هزینه های مالی، انسانی، تحقیقاتی) لزوم توجه بیشتر دوستان ما به طرح‌هایی چون استحاله از درون و تحولات عمیق داخلی به صورت نرم یا به قول جهانبگلو اصلاحات خشونت‌گریز به شدت حس می شود . (نقش شخص درخشان در چنین برنامه‌هائی رو بعدا بررسی خواهم کرد‌. )
10. توجه به این نکته که بزرگترین مانع پیش رو در به ثمر رسیدن یک انقلاب مخملی در ایران نبود سابقه کمونیستی و همین طور قدرت ناچیز تشکل های کارگری/صنفی در ایجاد تحولات اجتماعی همچنین نقش محوری دین و مسجد در سمت دهی و هدایت مردم، لازم است .
11. توجه به عمق خطر انقلاب‌های مخملین و ساز‌و‌کار‌هایی که عموما استفاده‌ می‌شود میزان هوشیاری و ذکاوت لازم در برخورد با خطراتی که امروزه جمهوری اسلامی را تهدید می کند، به خوبی مشخص می کند .
12. ارتقای سطح فنی و معرفتی (شناخت داخلی / خارجی ) به شدت در بدنه واجا مشهود است . این تحولات عموما در 4 – 5 سال اخیر و خصوصا در طی یک سال و نیم گذشته کاملا احساس می شود ( به نظر می رسد واجا توانسته در این مدت کوتاه ضربات اساسی و ناجوان‌مردانه دوران اصلاحات را جبران کند. )
13. نوع ارتباط موجود میان چند بنیاد مهم آمریکائی در این حوزه (بنیاد ویلسون، بنیاد سوروس، برنامه OSI و … ) بیان‌گر مدیریت خوب و منسجم در پروژه‌ها این‌چنینی است.
14. در آخر با نگاه به عمق برنامه‌ریزی دقیق و عملیات حساب شده در چند پروژه ای که به آن ها اشاره شد، و همین طور سرعت عمل و ذکاوت واجا در شناسائی و پیگیری چنین برنامه هایی جای بسی امیدواری دارد . ( گویی روز های تلخ گذشته برای واجا به پایان آمده است )

موراد دیگری هم هست که ترجیح می‌دهم به صورت مفصل در آینده نزدیک بیان‌کنم.

سال ۱۲۵۰ هجری قمری ، دوران حکومت محمد شاه قاجار
انگلستان برای جلوگیری از تداوم روابط حسنه فی مابین ملت های هند و ایران و پیش گیری از خطر  “از دست رفتن گنجینه عظیم منابع هند ” از طریق صدور شورش و قیام های مردمی استقلال طلبی از ایران به هند طرح استقلال افغانستان ( بخش های هرات و توابع آن) را در دستور کار قرار می دهد .  چندی است که هرات عملا از حوزه قدرت حکومت مرکزی ایران ( که هنوز تحت تاثیر عواقب شوم قرارداد ترکمانچای است ) خارج شده است و کامران میرزا ( حاکم هرات ) اعلام استقلال نموده است . شاه ایران با لشکری از سواره و پیاده نظام راهی هرات شده تا شورش های آن ناحیه را سرکوب نماید . مستشاران نظامی بریتانیا چندی است در قلعه هرات مشغول آموزش و آرایش نیروهای شورشی هستند . سفیر کبیر انگلستان در ایران تلاش خود را برای جلوگیری از لشکر کشی شاه انجام داده و در آخر به حالت قهر از اردوی محمد شاه می رود . در همان ایام  کشتی های جنگی انگلستان در جزیره خارک نیرو پیاده می کنند و این جزیره را تسخیر می نمایند . ایران توسط دولت متجاوز بریتانیا تهدید می شود در صورتی که استقلال هرات را به رسمیت نشناسد به پیشروی خود در خاک ایران ادامه خواهد داد  . محمد شاه با کامران میرزا بر سر میز مذاکره می نشیند و قرارداد صلحی بین ایشان منعقد می گردد .  افغانستان استقلال یافت .

پرده دوم :

اگوست ۱۹۴۵ میلادی ، سالهای پایانی جنگ جهانی دوم ، ژاپن
کامیکازه های ژاپنی ( همان ها که با هواپیما خود را به کشتی های جنگی امریکایی می زدند و آنها را غرق می کردند  ــ چیزی شبیه استشهاد خودمان ــ ) عرصه جنگ را بر ایالات متحه تنگ نموده اند و آمریکا پایان جنگ را به سود خود نمی بیند . ژاپن هم با پشتوانه ملتی خستگی ناپذیر حاضر به زانو زدن نیست . در ۶ اگوست همان سال ( ۱۹۴۵ م )  بمب هسته ای در هیروشیما زندگی مردم ژاپن را تلخ نمود . با انفجار های هسته ای بعدی در ناکازاکی کم کم ترس و دلهره مردم را فرا می گیرد . رئیس جمهور وقت ایالات متحده ژاپن را تهدید کرد در صورد عدم پذیرش اتش بست حملات هسته ای ادامه خواهد یافت . دولت ژاپن در جایی که چیزی تا پیروزی بر نیروهای مهاجم فاصله نداشت تسلیم می شود . ژاپن صلح را پذیرفت .

پرده سوم :

۱۳۶۷ هجری شمسی – فاو
جنگ به نفع نیروهای ایرانی مغلوبه گشته است . بسیاری از مناطق اشغال شده باز پس گرفته شده است .به نظر می رسد تا چندی دیگر پیروزی کامل نصیب جمهوری اسلامی ایران شود .  در حالی که همه کارشناسان نظامی در بهت و حیرت تصرف فاو  (با آن حفاظت شدید ) غوطه ور بودند ، رژیم بعث به پشتیبانی صنایع غربی اقدام به استفاده گسترده و مکرر از سلاح های شیمیایی از قبیل سیانور ، خردل و اعصاب نموده است . تلفات نیروهای ایرانی بسیار فراتر از حد تصور است . در ۱۲ تیرماه همان سال (۱۳۶۷ هجری شمسی ) ناو  امریکائی وینسنس با شلیک ۲ فروند موشک به هواپیمای مسافر بری ایر باس ۶۵۵ خطوط هوایی جمهوری اسلامی ایران (IR 655) تمام مسافران و خدمه پرواز را مظلومانه به شهادت می رساند . این پیامی بود برای همه دولت مردان ایرانی . تهدید به گسترش میدان مبارزه به شهر ها و هواپیما ها و هشدار برای وارد عمل شدن امریکا به طور مستقیم و  شروع جنگ جهانی جدید . ( همانطور که جنگ بین الملل دوم با حمله چند سرباز لهستانی ــ نیروهای المانی در لباس سربازان لهستان ــ به یک ایستگاه رادیویی آلمان شروع شد )

۱۵ روز بعد – تهران – حسینیه جماران
امام جام زهر را می نوشد و قطع نامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد را می پذیرد . جنگ در حالی که هنوز بسیاری از مناطق اشغالی آزاد نشده اند خاتمه می یابد .

پرده چهارم :

۱۳۸۵ هجری شمسی – ایران – تهران
مقامات جمهوری اسلامی ایران اعلام نموده اند به هیچ نحو حاضر به عقب نشینی از خطوط قرمر ــ غنی سازی اورانیوم در خاک ایران ــ نیستند .            [ادامه دارد ...]

حکومت های استعماری در طول تاریخ هر جا با مقاومت زیاد ملتی مواجه شده اند در یک لحظه پنجه های خون آلودشان را به مردم نشان می دهند و ترس و دلهره را نصیب ایشان می کنند . این حربه روباه پیر در دیروز و ایالات متحه در امروز است .

در چنین شرایطی ۲ اقدام اساسی باید صورت بگیرد :  ــ همچنانکه در حال انجام است ــ

۱ ) با ادامه گفتگو ها ، مذاکرات ، دیدارهای یک و چند جانبه و  رایزنی با مقامات کشورهای دیگر ( همان مهره های خاکستری ) اجازه ندهیم جو آرام کنونی به شرایطی خشونت بار بدل شود و سعی در تلطیف شرایط جوی حاکم بر دنیا کنیم تا ساکنین این کره خاکی در هیچ صورتی تحمل اقدام های وحشیانه را نداشته باشند و فضای لازم برای اینگونه اقدامات به وجود نیاید .  (۱)

۲ ) با افزایش روحیه مقاومت و ایثار گری در مردم ( یعنی در حقیقت با سعی در افزایش اعتماد مردم به دولت ) بتوانیم  ـ خدای نا کرده ـ در صورت اعمال رفتارهای ددمنشانه مقاومت نماییم . ( چنین شرایطی دور از ایران باد )

(۱) شایان ذکر است عقب نشینی از خطوط قرمز به هیچ وجه راهکار مناسبی نیست زیرا اولا پاک کردن صورت مسئله است نه حل آن ثانیا دول استعماری به دنبال بهانه ای دیگر خواهند گشت .

به امید روزی که در جامعه ای زندگی کنیم – یا زندگی کنند – که بر پایه ایمان به محبوب هستی و کرامت انسانی شکل گرفته باشد و تا آن روز یک یا علی فاصله داریم .

پینوشت : امروز با یکی از خوانندگان صحبت می کردم ، لازم دیدم چند نکته را تذکر بدهم :
۱- خواننده عزیز گفت “به این دلیل که حقوق بشر ابزار دست غرب شده و عملکرد آنها نسبت به این مقوله دوگانه است نمی توان آن را انکار کرد و بد انگاشت . ” من هیچ کجا منکر حقوق بشر نشده ام اصولا چیز قابل انکاری نیست حق طبیعی و ذاتی است . به نظر من ملاک قرار دادن غرب برای تعیین میزان پیشرفت دموکراسی در یک کشور اشتباه است و همچنین قضاوت کردن بر مبنای قطعنامه های شورای امنیت درست نیست .
۲- او به من گفت ” فکر نمی کنم آرمان شهر ما همان مدینه باشد ” منظور من ملت زمان پیامبر اکرم نبود . به عقیده من حکومت زمان پیامبر حکومت صالح و بر مبنای ایمان و کرامت انسانی بوده است و بهترین الگو برای شکل دهی جامعه ای متعالی . و اگرنه قدر مسلم به دلیل تکامل بشر در گذر زمان ، ملت ایران امروز بهتر از مردم در زمان رسول خدا و امام علی هستند ( باز تاکید می کنم عام مردم . منظور من همه مردم و فرد فرد افراد نیست چون در هر زمانی افراد ناصالح هستند . ) (۲۴/۱۲/۱۳۸۴)

*راستی دیروز سالنامه شرق با عنوان “برخواستن راست از د نده چپ ” منتشر شد . خواندنش خالی از لطف نیست . البته اگر فرصت دارید !! (۲۵/۱۲/۱۳۸۴)
به نظر من راه رسیدن به “مدینه فاضله” ای که بشر در جست و جوی آن است نه از پاریس میگذرد و نه از نیویورک . نه مردم لندن از تمام حقوق شهروندی و طبیعی خودشون برخوردار ند و نه مردم رم .
“آرمان شهر” ی که در آن کرامت انسانی پایه و اساس برخورد با مردم است جایی جز “مدینه النبی ” در عهد رسول الله و کوفه در زمان امیر المومنین نمی تواند باشد .
مشکل جامعه امروز ما – منظورم جامعه جهانی است – با پناه بردن به “شورای امنیت سازمان ملل متحد ” نیست و چالش اکنون بشر بحث بر سر تعداد اعضای ثابت و موقت آن نباید باشد . مشکل امروز انسان نبود ایمان و غفلت او از معنویت است .
جامعه امروز ما ، که در آن دولت های به ظاهر خواستار کرامت انسانی برای تمامی انسان ها هستند خودشان طلایه دار حمله به دین و پیامبران الهی اند ، به کدام مقصد رهنورد است ؟
چرا اکنون که بیش از هر زمان دیگری کام بشر تشنه ی سخنان خداوند است و چندین دهه از سقوط نظام کمونیستی شوروی می گذرد حکومت های لائیک و انسان محور سردم دار هدایت بشر به سوی آزادی شده اند ؟