چند وقت پیش به فکر افتادم یک نمونه‌ی خاص از این تمرین را هم تجربه کنم. فرض کنید یک جمع چند نفری، که مقداری از روز را با هم سپری می‌کنند (برای این‌که خاطرات و رویداد‌های مشترکی در ناخودآگاه ذهن‌شان داشته باشند) بدون تصمیم قبلی، ۱۰ – ۱۵ دقیقه‌ای بنشینند کنار هم و از هر دری بنویسند. اسمش را گذاشته‌ام «سنت حسنه‌ی دفترچه»

اولین بار در کافه دیروز؛ امروز با امیر‌مهدی تجربه کردیم و در چهار ماه گذشته چندین بار در جمع چهار نفره‌مان این تمرین را انجام دادیم که نتایج جالبی برای من داشت.

اما چند‌جای کار هم می‌لنگید. اول این‌که اصلی‌ترین پیش‌نیاز این تمرین این است که افراد بدون قید و بند‌های زندگی روز‌مره‌شان، جهش‌های فکری را – که مثل سینپس‌های عصبی جرقه می‌زنند – دنبال کنند و نتیجه‌ی قابل قبولش را بنویسند. اگر چه جمع دوستان، از جاهایی است که آدم یکی از پائین‌ترین درجات سانسور رفتاری را اعمال می‌کند، اما در شرایط آزمایشگاهی قطعا این تمرین می‌توانست نتیجه‌ی بهتری داشته باشد.

مشکل بعد این بود که من نمی‌خواستم درباره‌ی هدفم از پیشنهاد دفترچه با دوستانم صحبت کنم. فکر می‌کردم اگر یک کار احمقانه مثل باقی کارهای‌ روزمره‌مان به نظر بیاید بهتر است. خوب در نتیجه خیلی وقت‌ها نوشته‌هایمان نهایتاً به اندازه‌ی دو سه روز در لایه‌های تاریخی ذهن جلو می‌رفت.

البته دلیل دیگر کم عمق بودن این کاوش این بود که چون جمع چهار نفری ما سابقه‌ی مشترک تاریخی کوتاهی – به اندازه‌ی سال‌های دوره‌ی کارشناسی – دارد، ممکن است افراد در مرحله‌ی انتخاب از میان نتیجه‌های جهش فکری‌شان، محدودیت بیشتری اعمال کنند، چون حس می‌کنند ممکن است سه نفر دیگر، پیش‌زمینه‌ی ذهنی لازم برای فلان مساله را نداشته باشند.

این یادداشت را تقدیم می‌کنم به بهترین دوستان چهار سال گذشته‌ام، حسین، امیر‌مهدی و سید‌محمد‌حسین :)

۱) درباره‌ی «نوشتن خودکار» بیشتر بخوانید.

زمانی که آقای موسوی اولین‌بار درباره‌ی «راه سبز امید» صحبت کرد – که هنوز نمی‌دانم باید گفت جنبش جرس یا جمعیت جرس یا چه – اعلام کرد که هیچ اساس‌نامه یا چهارچوبی برایش متصور نیست و قرار نیست هیچ محدودیتی برای حضور در بین سبز‌ها وجود داشته باشد.

این استراتژی در چند ماه گذشته البته موثر افتاد و باعث شد حضور طیف‌های مختلف کمک کند تا قد سبز‌ها آن‌قدر بلند بشود تا جمهوری اسلامی مجبور شود فکری برای‌شان بکند. اما فکر می‌کنم جنبش راه سبز باید برای روز‌های آتی به فکر تغییر این استراتژی و مدون کردن چارچوب‌های فکری خود باشد. چرا که حاکمیت در ایران بر خلاف آن‌چه سبز‌ها امیدوار بودند، تصمیم به معامله به ایشان نگرفت.

!

اگر تا دیروز جنبش سبز نیاز داشت در مقابل جمهوری اسلامی قد و بالایی نشان بدهند، راهپیمایی ۲۲ بهمن نشان داد که این روش نمی‌تواند مفید باشد چون در هر حالت، غیر ممکن است که در این رفراندوم‌های خیابانی پیروز بشوند.

همان‌طور که در یادداشت قبل اشاره کردم، روشی که ج. ا. برای مقابله به سبز‌ها در پیش گرفته‌است، تخریب چهره‌ی این حرکت و نشان دادن عمق شباهت‌هایش با رفتار‌های میلیشیای منافقین در دهه‌ی ۷۰ است. و سبز‌ها این راه‌کار را نمی‌توان با یک بیانیه و محکوم کردن حمایت سازمان مجاهدین یا سلطنت‌طلب‌ها از جنبش‌شان، بی‌اثر کنند.

من فکر می‌کنم الان بهترین فرصت است تا آقای موسوی با مشخص کردن خواسته‌های خودشان و تبیین حد و مرز‌های جنبش سبز به صورت رسمی، چهارچوب کلی برای جرس ارائه کنند. در این‌جا خیلی هم اهمیت دارد که این خواسته‌ها حداقلی باشند. مثلاً آزاد شدن بخشی از زندانیان. (از اول هم سنگ بزرگ نشانه‌ی نزدن بود البته)

!

اگر چه این اقدام که تا دیروز باید از آن به عنوان یک ریسک نام می‌بردیم، به نظر من الان یک ضرورت است ولی قطعا مشکلاتی را هم برای جنبش ایجاد خواهد کرد. اصلی‌ترین آن‌ها این است که جنبش سبز‌ها را از دو طرف در موضع نقد قرار خواهد داد.
اولین انتقاد از سمت سبز‌هایی است که با بخشی از خطوط قرمز تبیین شده مخالف هستند و حد و مرز‌های جدید، آن‌ها را خارج از جمع سبز‌ها قرار داده‌است. خوب این باعث ریزش وابستگان به این جریان فکری خواهد شد. از سمت دیگر، با مشخص شدن ابعاد نظرات و باور‌های رهبران جنبش، این فرصت در اختیار حاکمیت جمهوری اسلامی قرار خواهد‌گرفت که با شاخص‌هایی که برای مردم پذیرفته‌شده‌است، مثل بیانات امام راحل و یا قانون اساسی این اساس‌نامه را مورد بررسی قرار بدهند.

در این‌جا دیگر دفاع از عملکرد جنبش ساده نخواهد بود و رهبران آن مجبور خواهند شد بخشی از اشتباهات‌شان در ماه های گذشته را بپذیرند.

با این وجود، نگاه کلی به منحنی میرای خواسته‌های جنبش که یک روز از بی‌نهایت شروع شده‌بود و امروز تا حد آزادی یک زندانی سیاسی کاهش یافته‌است، این واقعیت را پیش نظر می‌آورد که تاخیر در تبدیل کردن جریان سبز به یک اقلیت سیاسی دارای اساس‌نامه، عواقب مطلوبی برای آن نخواهد داشت. به عنوان یکی از مصادیق این حرف، به پاراگراف بعد توجه کنید:

!

دیروز دیدم آقای مهاجرانی توهین به مقدسات، رفتار‌های رادیکال و خشونت خیابانی را به ضرر جنبش دانسته‌است. اما این کافی نیست. تنها زمانی سبز‌ها می‌توانند از این‌گونه اقدامات اعلام تبری کنند که رسما گفته باشند خطوط قرمز‌شان کجاست.

منظور من از تبیین خطوط قرمز و حد و مرز‌ها، البته این نیست که مسیری طی شود که در نهایت به نشستن سر میز احزاب وزارت‌کشور منتهی شود، جنبش می‌تواند اعلام کند که قانون اساسی را در شکل فعلی نمی‌پذیرد، یا می‌پذیرد. می‌تواند اعلام کند رهبری نظام را بی‌طرف می‌داند یا نمی‌داند. می‌تواند خودش را یک جمعیت سیاسی درون نظام جمهوری اسلامی فرض کند یا نکند. تنها نکته‌ای که در این میان اهمیت دارد، مشخص شدن نوار مرزی این جنبش با دیگر مخالفین ج. ا. است.

اگر چنین اقدامی صورت بگیرد، این امید هست که جمهوری اسلامی با ایشان مثل یک اقلیت محق رفتار کند و بتوانند خواسته‌هایشان را مطالبه کنند. در غیر این صورت، با مرور زمان تعبیر اغتشاش‌گر از سبز‌ها تا آن‌جا پیش خواهد رفت که تفاوت چندانی با اراذل و اوباش در برخورد با ایشان قائل نشوند. (می‌دانیم که ما در کشور نزدیک به ۳۰ هزار نفر مجرم خطرناک داریم، آیا ایشان – حتی در صورتی که سازمان‌دهی شوند – می‌توانند از جمهوری اسلامی باج‌خواهی کنند؟) در وضعیت فعلی، برخورد با سبز‌هایی که در خیابان‌ها حاضر می‌شوند، رفته رفته شدت بیشتری خواهد گرفت و این امر در کنار ریزش نیرو‌های خاکستری از اطراف جنبش، به حذف کامل آن‌ها از عرصه‌ی سیاسی خواهد انجامید.

!

من به شخصه ترجیح می‌دهم نظام جمهوری اسلامی اپوزوسیونی از جنس اصلاح‌طلب‌ –‌ های حتی غیر ملتزم به ولایت فقیه – داشته‌باشد تا نیرو‌های به ظاهر ولایی ولی پایبند به کدخدامنشی و ریش‌سفیدی. از این رو فکر می‌کنم هر چه زود‌تر جنبش سبز به این جمع‌بندی برسد که در بهترین حالت، یک اقلیت مرکز نشین بیشتر نیست، زودتر می‌تواند با تغییر روش، حیات سیاسی خودش را تضمین کند. البته اگر برای خودشان آینده‌ای از جنس معترضین به افزایش گرمای زمین در اروپای غربی متصور نیستند!!

شاید به طور قطع نشود گفت که راه‌کاری که جمهوری اسلامی در برابر سبز‌ها اتخاذ کرده است چیست اما برآورد کلی من از اقدامات و تحولات ۲ ماهه‌ی اخیر این است که بر خلاف انتظار اصلاح‌طلبان، حاکمیت تصمیم ندارد با جریان سبز معامله کند. بلکه معقولانه تصمیم گرفته‌است با روش‌های تبلیغاتی به مقابله با فشار تبلیغی سبز‌ها برود؛ به عبارت دیگر قرار است از انحصار رسانه‌ی تصویری فراگیر خود به عنوان برگ برنده استفاده کند و دست به روشن‌گری! بزند.

امتیاز دیگری که در این میدان جمهوری اسلامی از آن بهره‌مند است، تازه بودن خاطرات مردم از تحولات دهه‌ی ۷۰ و میلیشیای سازمان منافقین است. این طور که پیداست، رادیو تلویزیون ایران حرکتی را به بهانه‌ی دهه‌ی فجر آغاز کرده‌است که بعید است تا ماه‌های آینده تعطیل بشود و در این حرکت، با مقایسه و تاکید بر شباهت‌های حرکت اغتشاشی اعضای سازمان منافقین با معترضین سبز و روشن‌کردن عمق حمایت تاکتیکی کشور‌های غربی از  ایشان، مردم خاکستری را از اطراف این جنبش پراکنده کند. در این مسیر لازم است تا فضای رسانه‌ی ملی در اختیار مخالفین دولت (مخالفین خارج از جنبش سبز) هم قرار بگیرد. به عبارت واضح‌تر همه الا سبز‌ها :) (حالا که آب از سر رودربایستی ملی‌مان!! گذشته، چه یک وجب، چه صد وجب. بیاییند حرفشان را بزنند)

البته کاملا مشخص است که جنبش سبز هیچ‌گاه منحل نخواهد شد چرا که طبیعتاً بخشی از شهروندان به خاطر عدم تعلقات مذهبی و یا وابستگی به مکتب‌های فکری دیگر یک حکومت ولایی را نخواهند پذیرفت. اما اقدام بعدی که جمهوری اسلامی باید به آن توجه کند این است که با برقراری یک ارتباط جدید با مردم (خصوصا با استفاده از فرصت‌های جدیدی که در سیما پدید آمده است) سعی کند اعتراضات بخشی از مردم را که نسبت به عملکرد نهاد‌های مختلف جمهوری اسلامی مشکل دارند پردازش کند و در یک حلقه‌ی کارآمد نسبت به رفع آن‌ها اقدام کند.

با عبارت روشن‌تر حاکمیت مجبور است اجازه ندهد جنبش سبز به تنها محل تجمیع اعتراضات طبیعی مردم تبدیل شود. این اقدام آن‌قدر که از عنوانش پیداست، سخت نیست. خصوصاً با توجه به اجرای طرح تحول اقتصادی، یک مدیریت متوسط (نه عالی) بر روی اشکالاتی که احتمالا پدید خواهد آمد، باعث دل‌گرمی مردم خواهد شد. این امر باعث می‌شود اعتماد آن دسته از شهروندانی که در ماه‌های اخیر خدشه‌دار شده‌است ترمیم شود.

اما یک اقدام optional دیگر هم در این مسیر وجود دارد. در این قسمت با توجه به توانایی‌های محمود احمدی‌نژاد می‌شود امیدوار بود که با بازنگری در برخی از خطوط قرمز غیر ضرور که در اثر تندروی‌های دولت‌های آقای موسوی و هاشمی به یک نرم سیاسی تبدیل شده‌اند، فضای بازتری برای شهروندان فراهم کند. (جوان‌ها خواسته‌های زیادی ندارند :دی) در این مسیر البته یک نفر باید بتواند فشار‌های انصار حزب‌الله را تحمل کند. اگر قرار است نظام به کسی باج ندهد، به هیچ‌کس نباید باج بدهد.

به طور خلاصه، برجسته کردن شباهت‌های سبز‌ها با اقدامات تروریستی و خشونت‌آمیز میلیشیای سازمان منافقین، در کنار یک حلقه‌ی کارآمد پردازش اعتراضات طبیعی مردم و کمی آزادی اجتماعی، راحت‌تر از آن‌چه تصور می‌شود می‌تواند ثبات اجتماعی کشور را افزایش دهد.

اما علاوه بر وقوع کودتای نوژه و چندین اقدام خراب‌کارانه‌ی دیگر توسط افسران ارتش، بحران فرار خلبانان نیروی هوایی به همراه جنگنده‌هایشان به کشور‌های دیگر و همین‌طور وقوع چند عملیات هواپیما‌ربایی، در تقویت ایده‌ی حضور نهاد موازی نظامی در جمهوری اسلامی موثر بود.

از سوی دیگر انفعال و عدم توفیق ارتش در زمانی که ابوالحسن بنی‌صدر فرماندهی کل قوا را در اختیار داشت، باعث شد نوعی حس بی اعتمادی به ارتش جمهوری اسلامی در ابتدای جنگ شکل بگیرد. این بی اعتمادی البته در خلال جنگ تحمیلی و در اثر رشادت‌های بخش‌های مختلف ارتش، تقریباً زایل شد.

با این حال، گویا هنوز هم نوعی حس عدم اطمینان و شاید بهتر بگویم کم‌مهری نسبت به ارتش جمهوری اسلامی میان شخصیت‌های سیاسی وجود دارد. این مسئله زمانی پر رنگ‌تر می‌شود که مشاهده می‌کنیم، در دوره‌های مختلف تشکیل کابینه، همواره وزیر دفاع از میان فرماندهان سپاه انتخاب شده‌است. (توجه کنید که در کوران جنگ، شهید فکوری که از افسران نیروی هوایی بود، در کابینه‌ی شهید رجایی به وزارت دفاع منصوب شد!)

وزرای سپاهی دفاع!

اگر چه سپاه پاسداران با ارتش جمهوری اسلامی به هماهنگی تقریباً مشخصی در خصوص مرزبانی و دیگر فعالیت‌های نظامی رسیده‌اند و تقسیم مسئولیت‌ها تقریباً بدون شبهه انجام شده‌است، به نظر می‌رسد زمان آن رسیده است که در بعد سیاست داخلی هم با روش‌های مناسب، نسبت به رفع این شبهه‌ها اقدام شود.

امیدوارم دهه‌ی حاضر، دهه‌ی رفع تبعیض‌هایی باشد که در موقعیت حساس اول انقلاب، گریزی از اجرای آن‌ها نبود. همان‌طور که تبعیض‌هایی مثل محدودیت سرمایه‌گذاری در استان‌های مرزی، محدودیت انتصاب مدیران کلان به صورت بومی و غیره در دولت احمدی‌نژاد شکسته شد.

اولینش همان است که هر تازه واردی را هم هیجان‌زده می‌کند. فرض کن روبروی قفسه‌ای که بالایش نوشته‌اند “فلسفه‌ی اسلامی” ایستاده‌ای سعی می‌کنی ببینی فلان کتاب درباره‌ی سیر فلسفه در اسلام را چه کسی نوشته‌است، بعد یک هو بوی توتون می‌دود زیر دماغت. زیر چشمی که  سمت راست – آن‌جایی که میز “حساب و کتاب” قرار دارد- را نگاه می‌کنی، می‌بینی مرد فروشنده -که آقای جا‌ افتاده‌ای است- یله کرده به پشتی صندلی و با دقت دارد پیپش را – که لابد بعد از 10-20 ثانیه خاموش شده‌است- باز روشن می‌کند.
یعنی حرف ندارد؛ کیف مطلق است. یکی دو نفس عمیق هم فایده ندارد. اصلاً باید بروی بنشینی روی صندلی که معمولاً کنار میزش هست -تا مشتری آشنائی، دوست قدیمی، کسی که می‌آید، بنشیند و گپی بزنند- بعد با مهارت سر صحبت را باز کنی. موضوعش اهمیت ندارد. این‌جا اصل، هم‌صحبت شدن است.

خودت باید رویاها را در ذهنت قاب بگیری!

تفاوت دیگر را آن چهار‌پایه‌های چوبی ایجاد می‌کند. همان‌ها که جا‌به‌جا، میان قفسه‌ها گذاشته‌اند تا اگر خواستی به ردیف‌های بالائی سرک بکشی تا مثلاً ادیسه‌ی جلد شومیز را ببینی و بعد ناگهان یک جلد “عقاید یک دلقک” قدیمی به چشمت بخورد که پشت کتاب‌ها گذاشته‌اند – شاید به پاس کنج‌کاوی یک مشتری سمج- اما این چهار‌پایه‌ها فقط برای این کار نستند. گذاشته‌اند تا اگر خواستی مقدمه‌ی کتابی را بخوانی یا یادداشت متجرم را مزمزه کنی تا دستت بیاید که این کتاب خریدنی‌است یا نه، خستگی پا‌ها و فشار کوله‌ی پر از خرت و پرت، منصرفت نکند.
مخصوصاً آن یکی که با مهارت طوری کنج سمت راست فروشگاه گذاشته‌اند که وقتی رویش بنشینی، درست مقابل ردیف ادبیات نمایشی معاصر قرار می‌گیری. از آن‌جا البته متون تخصصی هنر را هم خوب می‌شود دید.

اصلی‌ترین تفاوت این کتاب‌فروشی را با دیگر فروش‌گاه‌ها همین چهارپایه‌ها  ایجاد کردده‌اند. بنده‌ی خدا خرمشاهی هم حسرت هم‌چین چهار‌پایه‌هایی را می‌خورد، آن شب که درباره‌ی اصول کتاب‌خواندن گپ می‌زدیم.
یک چهار‌پایه‌ی چوبی کافی است، ما که انتظاری نداریم. کسی هم انتظار ندارد از آن چایی که پشت چند پک عمیق به پیپ برای خودت می‌ریزی، مهمانش کنی، آقای عزیز!

این‌جا، این‌گوشه‌ی دنج من، ویترین فوق‌العاده‌ای هم دارد. فرض کن یک ماه می‌شود که درآمدی نداشته‌ای و صورت‌حساب‌ها هم چیزی ته جیبت باقی نگذاشته‌اند. می‌شود وقتی داری خیابان‌ چهار‌باغ را پیاده گز می‌کنی، دقیقه‌ها پشت ویترین کتاب این‌جا بایستی و کتاب‌های تازه، یا کتاب‌هایی که باید خواند را تماشا کنی. حسنش این است که هاضمه‌ی کتاب‌خوانی آن آقای جا افتاده، چندان در انتخاب کتاب‌ها تاثیر نمی‌گذارد. بیش‌تر در نقش یک آگاه از تازه‌های نشر راهنمائی‌ات می‌کند تا در مقام یک توصیه کننده‌ی ارشاد‌گر!

یک قفسه‌ی پر ِ کتاب، یک گوشه‌ی دنج و یک چهار‌پایه‌ی چوبی کافی است، ما که انتظاری نداریم. همچین کتابخانه‌ای هم باشد برای عکاسان دکراسیون داخلی!

یک حسن دیگر این‌جا این است که موقع “حساب و کتاب” ،تا فروشنده – که فکر می‌کنم قبلاً گفته‌ام که مرد جا افتاده‌ای است- منتظر است تا دست‌گاه کارت‌خوان به مرکز سرویس متصل شود، می‌شود کلی آگهی دست‌نویس ِ مثلاً افتتاح یک گالری هنری یا فروش کتاب دست‌دوم قدیمی یا انتشار شماره‌ی جدید یک فصل‌نامه‌ی تخصصی را روی میز پیدا کرد. اگر خوش‌شانس باشید حتی ممکن است آگهی شروع به کار یک کافه‌ را هم که روی یک تکه مقوای سیاه دراز، شبیه نشانه‌هایی که میان کتاب می گذاریم ولی کمی پهن‌تر، به دستت برسد که برای روز افتتاح، از شما دعوت کرده‌است. خلاصه معرکه‌است!

این‌ها، همه‌ی آن‌چیزی نبود که از یک فروشگاه کتاب برای من یک گوشه‌ی دنج ساخته‌است، اما خلاصه‌شان همین می‌شد.

«ایام عزت مستدام!»

پی‌بردن به “ناراحتی” رئیس‌جمهور در خصوص وقایع اخیر چندان دشوار نیست. کافی است کمی روی ترکیب “ایام عزت مستدام” تامل کنیم. ترکیبی که بدون تردید در حافظه‌ی سیاسی کشور، ماندگار خواهد شد. ترکیبی که نماد احمدی‌نژاد مرداد 88 است. احمدی‌نژادی که این روز‌ها دیگر مورد هجمه‌ی سبز‌ها نیست؛ که اصول‌گرایانی که وی را نیز به زور برآمده از جریان خود می‌دانند با وی سر ستیز گذاشته‌اند. اما در خصوص دلایل این ناراحتی و آن‌چه باعث شد روند سیاسی به سمتی که احمدی‌نژاد علاقه‌مند بود پیش نرود، چند نکته‌ی مهم وجود دارد:

1

رئیس‌جمهور با تکیه بر قرابت عقیده‌ای که با رهبر معظم انقلاب دارد و حسن توجه ایشان، انتظار داشت از حمایت “تام” رهبر بهره‌مند باشد. و دقیقا ضربه‌ی اصلی را از همین انتظار بی‌جا متحمل شد. اشتباه احمدی‌نژاد این بود که درک درستی از جایگاه رهبر انقلاب و لوازم این جایگاه نداشت. چتر حمایتی رهبری در جایگاه پدر امت، باید وسعت تام داشته باشد و همه‌ی علاقه‌مندان به نظام اسلامی را پوشش دهد. از این رو، نمی‌توان انتظار داشت در تمامی نزاع‌های سیاسی، ایشان به مشورت و نصیحت نزدیکان و دیگر نیرو‌های نظام بی‌توجه باشند. حتی شاید گاهی مصلحت حکم کند برای حفظ توازن قدرت، یکی از نیرو‌ها بالاجبار عقب‌بنشیند. آن‌چنان که پدر خانواده نیز از فرزند بزرگ‌تر انتظار بیش‌تری دارد.

2

در طول چهار سال گذشته، مجلس شورای اسلامی فشار متناوب (و دارای فراز و فرود) ی را برای عزل و برکناری همکاران رئیس‌جمهور وارد کرده‌است. آن‌جا که توانسته از پتانسیل‌های قانونی خود برای استیضاح استفاده کرده و هر جا ممکن نبوده‌، به فشار‌های سیاسی رو آورده‌است. به عبارت دیگر، سقف توقع مجلس از دولت غیر مشخص و کاملاً فراتر از اختیار قانونی مجلس است. چه آن‌که در بسیاری مواقع نسبت به حق قانونی هیات وزیران در تصویب لوایج داخلی نیز مداخله و اعمال نفوذ کرده‌است.
در ماجرای اخیر آقای مشائی اما، بر فرض عدم مداخله‌ی رهبر انقلاب، مجلس هیچ‌گونه امیدی برای تحمیل خواسته‌ی غیر‌قانونی خود به رئیس‌جمهور نداشت. بر همین اساس، احمدی‌نژاد احساس می‌کند “غیر عادلانه” بازنده‌ی بخشی از بازی شده‌است.

3

رویه‌ی احمدی‌نژاد در سال‌های گذشته، عدم هزینه از پایگاه سیاسی – اجتماعی رهبری بوده‌است. به جز معدود موارد ذکر حمایت رهبر از دولت خود (که بیش‌تر ناظر بر قدر‌دانی از ایشان بوده‌است تا بهره‌برداری از آن) در موارد متعدد اختلاف و مقابله با بخش‌های مختلف کشور، هیچ‌گاه سعی نکرده‌است کفه‌ی خود را با هزینه از رهبری سنگین‌تر کند. اما به وضوح مشخص است که مجلس شورای اسلامی به کرات با درخواست مداخله از مقام رهبری، رویه‌ی جاری کشور را از ریل تعیین شده خارج و به سمت مصلحت‌گرائی پیش‌برده‌است. (رجوع کنید به نامه‌های حداد عادل و لاریجانی به رهبری در موضوعات مختلف) (در ضمن، در این رابطه باید گفت، حامیان رئیس‌جمهور بر خلاف شخص وی همواره از حمایت‌های رهبری علیه مخالفان خود چماق ساخته‌اند)
پیش‌از این نیز تاکید کرده‌ام که در عمر 30 ساله‌ی نظام اسلامی، هیچ رئیس‌جمهوری به اندازه‌ی احمدی‌نژاد سعی نکرده‌است از همه‌ی اختیارات قانونی سمت خود استفاده کند. به عبارت دیگر، احمدی‌نژاد شناخت بهتری نسبت به حیطه‌ی قدرت رئیس‌دولت دارد و آگاهانه از آن‌ها استفاده می‌کند. این مسئله در کنار عدم توجه به توصیه‌های مجلس باعث شده‌است پارلمان ج. ا. بارها به جبران نقص قدرت خود با توسل جایگاه رهبری بپردازد.

4

اما این هزینه کردن از رهبر انقلاب در بلند مدت به تضعیف جایگاه ایشان و کاهش بعد اثر آن خواهد انجامید. (صحبت‌های دکتر رامین را بخوانید.) از سوی دیگر، خارج کردن مسیر اجرایی کشور از ریل تعبه شده توسط قانون و مداخلات مکرر باعث معطل ماندن ظرفیت‌های قانونی کشور و کاهش ارزش و اعتبار قانون اساسی خواهد شد. آن‌چه مطلوب است تلاش در جهت غنا بخشیدن به قوانین کشور و رفع خلل‌های موجود است. بدون شک رفتار بر مبنای قانون بیش‌تر به صلاح کشور ما در دهه‌‌ی آینده خواهد بود.
از سوی دیگر لازم است جماعت اصول‌گرا به نحوی متوجه این امر بشوند که همواره نمی‌توانند در موارد اختلاف با رئیس‌جمهور با رهبری متوسل بشوند. خوش‌بختانه رفتار رهبری هم نشان داده‌است در حفظ تعادل در این زمینه بیش‌ترین نقش را داشته‌اند.

5

در دوره‌ی پیش‌رو، نیاز است تا رئیس‌جمهور بیش‌تر از پیش متکی بر اختیارات قانونی خود در جهت پیش‌برد اهدافش اقدام کند. آن‌چه مشخص است تحولات مورد نظر او، مقاومت‌های به مراتب بیش‌تری را از سمت دیگر نهاد‌های کشور در پی خواهد داشت و لازم است احمدی‌نژاد با توجه به بند اول این یادداشت، توقع زیادی از رهبری در این خصوص نداشته باشد. چه آن‌که ظرفیت‌های قانون اساسی (علی‌رغم معدود خلل‌هایش) به قدر کافی اقتدار اجرائی برای رئیس دولت مهیا کرده‌است.

ظرفیت‌های قانون اساسی به قدر کافی اقتدار اجرائی برای رئیس دولت مهیا کرده‌است.

پی‌نوشت: لازم است که ولایت‌مداری احمدی‌نژاد را در این ماجرا تحلیل کنیم. اما دست‌کم هم‌سنگ آن،  باید به صورت جدی به فشار‌های متعدد اصول‌گرایان به رهبری نظام هم بپردازیم. دیگر این‌که یک‌نفر محض رضای خدا بیاید نحوه‌ی انتشار نامه‌ی معظم‌له را خطاب به احمدی‌نژاد بررسی کند.

در همین رابطه بخوانید : از کدام جیب

"من حکم نمی‌دهم!"

وقتی برای بار دوم مقام معظم رهبری به ریاست جمهوری برگزیده شدند، بین ایشان و امام یک بحثی در مورد انتخاب نخست وزیر بود، ایشان می‌گفت اگر من رییس جمهور بشوم، در انتخاب نخست وزیر هر کسی را که بخواهم خودم باید تصمیم بگیرم و این علامت را هم امام ظاهرا داده بودند که خود شما تصمیم بگیر، لذا ایشان کاندیدا شدند و پس از انتخابات به مشهد رفتند. سخنرانی ایشان در آنجا، حاکی از این بود که ایشان نمی‌‌خواهد مهندس موسوی را معرفی کند. از سخنرانی ایشان در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری در دفتر امام در جماران نیز این موضوع استنباط می‌شد.

چند روزی که گذشت، نظر امام عوض شد. علتش این بود که گویا آقای «محسن رضایی» به عنوان فرمانده سپاه خدمت امام رسیده و گفته بود که موقعیت آقای موسوی در جنگ و بین جوان‌ها به گونه‌ای است که اگر ایشان نخست وزیر نشوند، جنگ لطمه می‌خورد. طبیعی است که برای امام در آن روزها هیچ چیز حیاتی‌تر از مسأله‌ی جنگ نبود، لذا بعد از گزارش محسن رضایی، لحن امام عوض شد. ایشان احساس کرد که جنگ نباید لطمه بخورد. باید آقای موسوی به عنوان نخست وزیر معرفی شود.
منتهی روش امام این بود که در مسائل گام به گام پیش می رفتند، اول اگر از ایشان سوال می‌شد، می‌فرمودند که مهندس موسوی بد نیست، کم کم به حاج احمد آقا و دیگران فرمودند که آقای مهندس موسوی معرفی شود.

یک قدم جلوتر، به دفتر فرمودند که جواب دهند نظر امام مهندس موسوی است. هرگاه از امام در این مورد می‌پرسیدند، امام مهندس موسوی را تأیید می‌کرد. رفته رفته امام به صراحت نظر خود را فرمودند و به دفتر اعلام کرده بودند که جز آقای موسوی کسی دیگر مصلحت نیست.

"من جواب ندارم کسی را که مصلحت نمی‌دانم، نخست وزیر کنم، مگر این که حکم ولی فقیه بالای سر او باشد"

مقام معظم رهبری در مقام رییس جمهوری در یک محظوریت عجیبی قرار گرفته بودند. از یک طرف احساس می‌کرد از نظر شرعی و وظیفه به مصلحت کشور نیست مهندس موسوی را معرفی کند و از طرف دیگر نظر امام آقای موسوی بود. بنابراین برای حضرت امام نامه‌ای نوشتند که «اگر حضرت عالی تشخیص می‌دهید که باید مهندس موسوی را معرفی کنم، حکم کنید، شما رهبر هستید. شما روز قیامت جواب دارید، ولی من جواب ندارم کسی را که مصلحت نمی‌دانم، نخست وزیر کنم، مگر این که حکم ولی فقیه بالای سر او باشد. حضرت عالی حکم کنید تا من ایشان را بگذارم»، امام هم می‌فرمودند: «من حکم نمی‌کنم. من حرف خودم را می‌زنم» بن بست عجیبی پیش آمده بود.

جریان بن‌بست نخست وزیری خیلی اوج گرفت. پنجشنبه‌ای بود که خدمت آقای هاشمی رفتم. [..] آقای هاشمی نیز خیلی نگران بود و گفتند اگر این گونه باشد، آقای خامنه‌ای خیلی آسیب می‌بیند. مقداری هم تندی کرد و گفت: «شماها مقصر هستید». گفتم: «ما که کاره‌ای نیستیم». ایشان گفت: «باید طوری این قضیه را حل و فصل کنید». سپس آقای هاشمی گفت: «شما بروید خدمت امام و به امام بگویید.[..] من پیشنهاد کردم که به اتفاق آقایان مهدوی، جنتی و یزدی خدمت امام برویم. این آقایان را دیدم و گفتم چهارتایی نزد امام می‌رویم و اگر امام جمله‌ای گفت و قانع نشدیم، زود بلند نشویم. با آقایان شوخی کرده و گفتم خیلی زود جا نخوریم وقتی امام حرف زدند ما هم حرف بزنیم و ادله اقامه کنیم.

ما چهار نفر خدمت امام رفتیم، ابتدا آقای مهدوی موضوع را طرح کردند. [..] این جا امام خمینی خیلی جدی فرمود که «من حکم نمی‌کنم، اما من به عنوان یک شهروند حق دارم نظر خودم را بدهم یا خیر؟» خیلی جالب بود این عین عبارت امام است که فرمودند، «من به عنوان یک شهروند، اعلام می‌کنم که انتخاب غیر از ایشان، خیانت به اسلام است.»
این جمله را که ایشان فرمودند، همه چیز روشن شد و واقعا معلوم شد که موضوع چقدر عمق دارد. پس از این که فهمیدیم نظر قطعی امام، مهندس موسوی است، در محل دفتر ریاست جمهوری خدمت آقای خامنه‌ای رفتیم و ماجرا را خدمت ایشان شرح داده و گفتیم: «این دیگر حکم است. امام فقط لفظ حکم را نگفتند. امام تا آخر ایستاده است. این که ایشان می‌فرمایند جز موسوی خیانت به اسلام است، حکم است.»
آقای خامنه‌ای فرمودند: «برای من اتمام حجت شد»؛ لذا تصمیم گرفتند و مهندس موسوی را برای نخست وزیری مجدد معرفی کردند.

…

مطالب بالا، بخشی از جلد دوم خاطرات آقای ناطق‌نوری بود که فکر می‌کنم در این روز‌ها مرور کردنشان می‌تواند راه‌گشا باشد.

در سال‌های گذشته، خصوصاً در زمان اصلاحات به وضوح برای ما مشخص شده‌است که برنده‌ی بازی رسانه‌ای میان جناح چپ و راست، اصلاح‌طلبان خواهند بود. و این مسئله دلایل مختلفی دارد، مثل میزان سرمایه گذاری اصلاح‌طلبان برای رسانه، تیم‌های حرفه‌ای‌تر و درک درست فراگیر از مقتضیات رسانه. جناح مقابل هم تمام تلاشش را در لغو امتیاز مضبوحانه (ولی موجه) روزنامه‌های اصلاح‌طلب معطوف کرد.

اما رئیس‌جمهور احمدی‌نژاد در آغاز کار دولت نهم، می‌بایست در قبال این رسانه‌ها یک استراتژی مشخص انتخاب می‌کرد. چیزی که احمدی‌نژاد به کرات به آن اشاره می‌کرد این بود که دولت توان خود را صرف پاسخ به “بازی‌های رسانه‌ای” مخالفان نخواهد کرد. اما به عقیده‌ی من، این تمام برنامه‌ی دولت در زمینه‌ی رفتار رسانه‌ای نبود. احمدی‌نژاد نمونه‌ی منحصر به فردی از یک سیاست‌مدار زیر ذره‌بین است. و این خصوصیت البته در ظرف چهار سال گذشته به مراتب پررنگ‌تر هم شد. توجه بیش ‌از اندازه و تفسیر و توشیح سخنرانی‌های احمدی‌نژاد به مثابه‌ی یک “متن مقدس” خود مصداق این امر است. این توجه شدید به مفاد صحبت‌های آقای رئیس‌جمهور البته روز به روز سطح منازعات مطبوعاتی – سیاسی کشور ما را نازل‌تر کرده‌است و نمی‌توان نسبت به نقش شخص احمدی‌نژاد در این زمینه بی‌تفاوت بود.

در طی چهار سال گذشته، رسانه‌های مخالف دولت به طور متناوت با گاف‌های مختلف احمدی‌نژاد “تغذیه” می‌شدند. به عبارت دیگر، فشار رسانه‌ای علیه دولت به طور آگاهانه‌ای به سمت زرد شدن و سطحی نگری هدایت می‌شد و نهایتاً این فشار در حد پرداختن به “هاله‌ی نور” تا سطح مناظرات زنده‌ی تلویزیونی هم کشیده شد. اگر چه امروز برخی از اصلاح‌طلبان به این امر معترف هستند که تاکید بیش از حد بر خرافه‌گرائی احمدی‌نژاد و گاف‌های نازل او به طور مشخص از مصادیق فرصت سوزی توسط این جریان بوده‌است، اما در سال‌های گذشته چندان به این امر توجه نمی‌شد.

اگر چه نمی‌شود فشار‌های رسانه‌ای بر دولت طی چهار سال گذشته را بی نتیجه دانست، ولی نوع این فشار‌ها، چیزی نبود که در رقابت انتخاباتی قابل تکیه باشد. روند تبلیغاتی محمود احمدی‌نژاد در انتخابات گذشته نیز به خوبی نشان داد که چنین فشاری به سادگی و به روش‌های مختلف، مثل افشاگری علیه حلقه‌ی قدرت و بالا بردن شفافیت سیاسی قابل مهار و (حتی غلبه) است.

نتیجه‌ای که از این بخش یادداشت مایلم بگیرم این است که احمدی‌نژاد آگاهانه رسانه‌های مخالف را به مسائل نازل و مبتذل سیاسی مشغول کرد که باعث می‌شد کسی از مخالفان وی دست به نقد جدی عملکرد دولت نزند و اگر هم نقدی صورت بگیرد در هیاهوی بازی‌های جنجالی سیاسی صدای او شنیده نشود. البته این روش شاید خیلی اخلاقی نباشد!

روند تبلیغاتی احمدی‌نژاد نشان داد که چنین فشاری به روش‌های مختلف، مثل افشاگری علیه حلقه‌ی قدرت قابل مهار است.

اما چهار سال پشت سر،‌ گذشت و دوره‌ی جدید با اقتضائات جدید رو به روی رئیس‌جمهور احمدی‌نژاد است. جدای از آن‌که این روز‌ها اصلاح‌طلبان بر اساس ضرباتی که خودشان بر پیکر اصلاحات وارد کرده‌اند، اندک توان سیاسی برای مسئله سازی برای دولت دهم ندارند، از جهت نوع برنامه‌های احمدی‌نژاد برای سال‌های آینده نیز، مانع پیش روی او، جماعت اصولگرایان اند. به این معنی که سنگ بزرگی چون مجلس هفتم (و در سال‌های بعد، مجلس هشتم) با توان به مراتب بیش‌تر از اصلاح‌طلبان بر روی ریل اصلاحات مورد نظر احمدی‌نژاد قرار دارد که به کرات مخالفت بنیادی خود را با وی نشان داده‌است. (قطعا حمایت “از سر اجبار” ایشان از احمدی‌نژاد در انتخابات گذشته نیز صحت گزاره‌ی ارائه شده را زیر سوال نمی‌برد.)

در دیگ مجلس هفتم آبی برای دولت احمدی‌نژاد به جوش نخواهد آمد!

بر اساس تئوری که در این یادداشت قصد بیان آن را دارم، احمدی‌نژاد قصد دارد همان بازی چهار سال قبل را و این بار در برابر اصول‌گرایان تکرار کند. احمدی‌نژاد به خوبی فهمیده است در دیگ مجلس هفتم آبی برای دولت او به جوش نخواهد آمد، و بازی “مدارا” با این “موافقان پر ادعا” تنها ظرفیت‌های دولت او را هرز خواهد داد؛ به همین دلیل قصد دارد بازی را تغییر بدهد.

اما اولین رودررویی او با مجلس اصول‌گرا، معرفی کابینه و اخذ رای اعتماد است. تجربه‌ی رای اعتماد چهار سال قبل نشان می‌دهد سهم‌خواهی و فشار اصولگرایان بر دولت هم طیف خودشان به مراتب بیشتر از فشاری است که بر دولت خاتمی وارد می‌کردند. به همین دلیل محمود احمدی‌نژاد باید چاره‌ای برای اخذ رای اعتماد برای کابینه اش باشد.

ایجاد هیجان شدید رسانه‌ای و به تلاطم انداختن هم‌آوائی اصولگرایان (که هنوز به طور کامل از ژست حمایت انتخاباتی از احمدی‌نژاد خارج نشده‌بودند)، اولین حرکت او در بازی جدید‌ش است. معرفی مشائی به عنوان معاون اول رئیس‌جمهور، بدترین و محرک‌ترین خبری بود که می‌توانست اردوگاه اصولگرایان را به واکنش مجبور کند. چرا که مشائی، چنان‌که بعدا مفصل‌تر به آن خواهم پرداخت، نماد “حرف‌نشنوی” احمدی‌نژاد است. مشائی اسطوره‌ی مقاومت چهار‌ساله‌ی احمدی‌نژاد در برابر مجلس اصول‌گرا است و حکم انتصاب او در سمت معاونت رئیس‌جمهور به طور مشهور موجب “عصبانیت” غیرت‌مندانه‌ی اصولگرایان شده‌است و خبر این انتساب به طور قطع هم‌طراز خطبه‌های جنجالی هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های ایشان باز تاب یافت.

پیش‌بننی نهائی من این است که رئیس‌دولت دهم قصد دارد به طور متناوب با معرفی شخصیت‌های “جنجالی” چون کردان و رحیمی در روز‌های آینده، جو جنجالی رسانه‌ای را حفظ (و تشدید) کند و توجه قاطبه‌ی اصولگرایان مجلس را به صرف انرژی برای برکناری این حضرات معطوف کند. از این طریق فرصت مجلس برای لابی‌گری و سهم خواهی از کابینه از سویی و فرصت بررسی نمایندگان در درباره‌ی ویژگی‌های وزرای احتمالی به شدت کاسته می‌شود.

من حدس می‌زنم نهایتا احمدی‌نژاد با معرفی شخصیت‌هایی که دست کم در 10 سال گذشته چندان مورد توجه نبوده‌اند و یا نیرو‌های جوان (به عنوان وزرای “گم‌نام”)، مجلس اصول‌گرا را در تنگ‌نای عدم بررسی درست در راستای پیدا کردن نقطه ضعف‌های وزرا قرار داده و با رای خوبی وزرایش را به مجلس اصولگرا تحمیل کند. به عبارت دیگر، این بار قرار است مخالفان “درون گفتمانی!” احمدی‌نژاد در بازی اتلاف فرصت و مشغول شدن به مسائل حاشیه‌ای، گرفتار شوند و نهایتا شکستی “نا محسوس” را متحمل شوند.

بر خلاف آن‌چه برخی معتقدند، این اتفاق، آزمونی برای ولایت‌مداری احمدی‌نژاد نخواهد بود؛ چه آن‌که او پیش از این میزان ارادت خود را نشان داده‌است. مشکل در این است که اساسا مخالفت رهبر هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

البته مشخص است که تصمیم اصولگرایان برای فشار به احمدی‌نژاد از طریق حکم ولائی رهبر معظم انقلاب، به شدت کار را برای او سخت خواهد کرد. ولی رفتار او در روز‌های گذشته نشان داده‌است چندان ابائی از استفاده از همین فشار در جهت هدف خود هم ندارد. (تا لحظه‌ی نوشتن این یادداشت هنوز ادعای نامه‌ی گله‌ی رهبری از انتساب مشائی رسما تائید نشده و متن این نامه نیز منتشر نشده است. برای من واضح است که این نامه، دست کم تا این لحظه، هنوز قطعیت پیدا نکرده است، اگرچه اکثریت مجلس هفتم غیرت‌مندانه پای گرفتن امضای رهبری بر این نامه ایستاده است و نمی‌توان احتمال صدور آن را منتفی دانست)

پی‌نوشت 1: به نظرتان این‌که سایت رهبری هم خبر این نامه را به نقل از ابوترابی و توکلی منتشر کرده‌است، قدری عجیب و غیر عادی نیست؟
پی‌نوشت 2: اگر چه احمدی‌نژاد هم در پائین آوردن سطح منازعات سیاسی کشور موثر بوده‌است، اما ابتذال سیاسی که اصلاح‌طلبان در ادبیات سیاسی کشور ما طی چهار ساله‌ گذشته رایج کردند، غیر قابل اغماض است. چیزی که احمدی‌نژاد فقط بر امواج آن سوار شد.
پی‌نوشت 3: نتیجه‌گیری بر اساس قطعیات حکم می‌کند تا زمان تائید رسمی، نامه‌ی رهبر را محل استناد قرار ندهیم، نه این‌که بر مبنای آن عمارت سنگی (+ +) بنا کنیم!
پی‌نوشت 4: در زمان انتشار این یادداشت در این‌جا (بامداد شنبه 2 مرداد‌ماه) تصویر نامه‌ی رهبر معظم انقلاب در تصریح بر عزل مشائی به صورت رسمی توسط دفتر ایشان منتشر شده‌است.